Portal Finanse Firma Klastry Instytucje Promocja Polityka
Metody transferu technologii
Metody transferu technologii

Transfer wyników badań naukowych do gospodarki odbyć się może za pomocą następujących narzędzi: badania kontraktowe, zamawiane przez firmy, licencje na wynalazki, wzory użytkowe, doradztwo naukowo-techniczne, przepływ kadry technicznej, szkolenia, firmy spin-off, informacje w publikacjach naukowo-technicznych,

Z czego narzędziami o charakterze najbardziej rynkowym są:

  • licencja
  • sprzedaż
  • spółka spin-off

1. Licencja

Poprzez licencję w transferze technologii rozumie się umowę określającą warunki korzystania z wynalazku, produktu firmowego, wzoru przemysłowego, znaku handlowego, patentu lub dzieła będącego przedmiotem prawa autorskiego. W umowie licencji występują dwie strony: licencjodawca – nadający prawo użytkowania przedmiotu umowy w określonym celu (produkcja, sprzedaż, sublicencja) oraz licencjobiorca – przyjmujący prawo używania przedmiotu umowy i zobowiązujący się do włączenia go do swego procesu produkcyjnego, a przez to do wdrożenia do gospodarki.

Typy licencji:

  • wyłączna vs. niewyłączna

Licencja wyłączna udzielana jest tylko jednemu „wyłącznemu” podmiotowi gospodarczemu na danym terytorium. W ten sposób podmiot ten zyskuje znacznie silniejszą pozycję rynkową.

Licencja niewyłączna udzielana jest kilku podmiotom gospodarczym jednocześnie. Podmioty te zatem dzieląc rynek komercjalizują dany wynalazek jednocześnie.

  • pełna vs. ograniczona

Licencja pełna nie ogranicza gospodarczego wykorzystania przedmiotu licencji (licencjobiorca zatem może zarówno produkować, sprzedawać, jak i udoskonalać przedmiot umowy we wszystkich jego zastosowaniach)

Licencja ograniczona wytycza ograniczenia gospodarczego wykorzystania przedmiotu licencji. Licencjodawca może na przykład dać prawo do produkowania, ale zastrzeże sobie prawo do dalszych udoskonaleń wynalazku. Na kolejne ulepszone formy będzie zatem wymagał podpisania kolejnych licencji. Licencja ograniczona może wytyczać zastosowania danej technologii. W przypadku technologii wielopłaszczyznowych (tzw. platform technologies) licencjodawca może udzielić licencji tylko na jedno z wielu zastosowań (przykład: technologia wykorzystująca metodę opartą na siRNA, przyspieszająca gojenie się ran po zabiegu chirurgicznej korekty wzroku – może być wylicencjonowana dwukrotnie: jako metoda wykorzystania siRNA w gojeniu się ran ogółem; jako metoda zabliźniania gałki ocznej).

  • sublicencja

Prawo udzielenia kolejnej licencji przez licencjobiorcę. Podmiot gospodarczy, który podpisał licencję z instytucją macierzystą dla danej technologii, może tę technologię wylicencjować dalej na zasadzie sublicencji. % wpływów z sublicencji odprowadzany jest do instytucji macierzystej.

Podstawowe zasady działania licencji:

  • Prawo wykonywania, produkowania, modyfikowania, dystrybuowania przedmiotu własności intelektualnej udzielone przez licencjodawcę licencjobiorcy na mocy umowy z zachowaniem formy pisemnej
  • Prawo własności pozostaje w instytucji macierzystej
  • Dalsze udoskonalenia i rodząca się nowa własność intelektualna do negocjacji
  • Wynagrodzenie za udzielone prawa: opłaty licencyjne, np. % od sprzedaży lub zysków
  • Koszty patentowania po stronie licencjobiorcy (lub do negocjacji)
  • Wymiar czasowy: do momentu wygaśnięcia zastrzeżenia lub do negocjacji

Zakres licencji musi szczegółowo określać, czego dotyczy udzielone prawo (jakiej dokładnie technologii bądź jakiego wynalazku), do czego zobowiązuje się licencjodawca (przykładowo: przekazanie pełnej informacji o technologii, wsparcie ze strony twórców itd.), jakie prawa zostają na podstawie umowy licencji udzielone (a zatem prawo do produkcji, sprzedaży, udoskonalania, sublicencji itp.), na jakim terytorium licencjobiorca może praktykować prawa płynące z udzielonej mu licencji, przez jaki okres obowiązywać będzie umowa.

Wynagrodzeniem za  udzielenie licencji udzielone prawo praktykowania wynalazku są opłaty licencyjne, kierowane od licencjobiorcy do licencjodawcy na określonych zasadach, np. % od sprzedaży, bądź % od zysków netto. Również w umowie licencji winny być zawarte pewne kamienie milowe, które muszą być zrealizowane w trakcie trwania umowy.

Zaletami tego rozwiązania są:

Z punktu widzenia licencjodawcy:

  • prawno własności wynalazku pozostaje przy instytucji macierzystej (licencjodawcy), a zatem uniwersytet bądź inna jednostka naukowa pozostaje właścicielem prawnym licencjonowanego wynalazku; może zatem zastrzec sobie prawo do uwidocznienia swej nazwy na produkcie;
  • licencjodawca może zastrzec sobie prawo do dalszych udoskonaleń wynalazku i idących za tym kolejnych patentów;
  • w przypadku komercjalizacji zakończonej sukcesem, zapewnienie przyszłych strumieni wpływów do instytucji macierzystej;
  • przeniesienia ryzyka niepowodzenia rynkowego na licencjobiorcę;
  • możliwość przeniesienia opłat patentowych na licencjobiorcę (również tych poniesionych przed umową licencji);

Z punktu widzenia licencjobiorcy:

  • licencjobiorca może wynegocjować kontrolę nad procesem patentowania (np. Wybór krajów docelowych ochrony patentowej);
  • licencjobiorca wciąż może udać się do instytucji macierzystej w przypadku konieczności dalszych badań i konsultacji naukowych.

2. Sprzedaż

Przez sprzedaż technologii bądź wynalazku rozumie się przeniesienie praw własności z podmiotu sprzedającego na podmiot kupujący, w której sprzedający zobowiązuje się przekazać przedmiot sprzedaży a kupujący zobowiązuje się zapłacić umówioną cenę. Transakcja jest jednorazowa i nie występuje tu powtarzalność płatności jak w przypadku licencji (opłaty licencyjne). Po dokonaniu transakcji, zgodnie z umową, nabywca zostaje właścicielem nabytej własności intelektualnej i decyduje o jej dalszym rozwoju i komercjalizacji. Instytucja macierzysta wybywa się wszelkich w tym wypadku praw własności i nie decyduje o dalszych losach wynalazku bądź dzieła.

Zaletami tego rozwiązania są:

Z punktu widzenia sprzedającego:

  • Sprzedaż własności intelektualnej (patentu, majątkowych praw autorskich, know-how) to jednorazowy zastrzyk finansowy. Jest to dobre rozwiązanie w przypadku tzw. technologii problematycznych. Przez technologie problematyczne rozumie się tutaj technologie, które (1) w określonym czasienie znalazły licencjobiorców; (2) technologie, których dalszy rozwój i udoskonalanie nie jest możliwy w instytucji macierzystej; (3) technologie, których twórcy odeszli z instytucji macierzystej (z powodu zmiany pracy bądź wypadków losowych) i nie jest możliwe prowadzanie dalszych badań.
  • Sprzedaż jest dobrym rozwiązaniem w przypadku niepewności rynku. Licencjonowanie technologii w długim okresie zwiększa ryzyko załamania rynku, w związku z tym jednorazowa sprzedaż przesuwa to ryzyko na nabywcę.

Z punktu widzenia nabywcy:

  • Sprzedaż daje możliwość pełnej kontroli dalszego rozwoju wynalazku, bądź produkowanego na jego bazie produktu. Nabywca ma pełną kontrolę nad dalszym procesem patentowania i wyboru rynków.
  • Proces komercjalizacji uwolniony od struktur uczelnianych (w których w wielu przypadkach proces podejmowania decyzji przebiega znacznie wolniej, niż w strukturach biznesowych) ma szansę na znacznie sprawniejszą realizację przez wdrażającego nabywcę.

Wady:

Z punktu widzenia sprzedającego:

  • Instytucja macierzysta wyzbywa się wszelkich praw własności do wynalazku bądź dzieła.
  • Jak wynika z powyższego instytucja macierzysta nie ma żadnego wpływu na dalszy rozwój wynalazku, dzieła czy technologii. Nabywca sam decyduje, co i w jakim kierunku będzie produkował i patentował.
  • Przez proces sprzedaży instytucja macierzysta wyzbywa się również praw do dalszych udoskonaleń, a co za tym idzie – kolejnych patentów (kontynuacji).
  • Przez proces sprzedaży instytucja macierzysta rezygnuje z przyszłych wpływów z komercjalizacji (opłaty licencyjne).

Z punktu widzenia nabywcy:

  • Przez jednorazowy zakup nabywca w większości przypadków rezygnuje z więzi z instytucją macierzystą, nie ma zatem kontynuacji wsparcia naukowego oraz bazy naukowej.
  • W transakcji sprzedaży nabywca płaci ustaloną cenę niezależnie od dalszych powodzeń bądź niepowodzeń rynkowych, nie mając 100% pewności powodzenia procesu komercjalizacji wdrażanego produktu czy technologii.
  • Transakcja zakupu oznacza dla nabywcy jednorazowe wyłożenie gotówki.

3. Spółka spin-off

Spółka spin-off  według definicji wskazanej w „Innowacje i transfer technologii – słownik pojęć” (http://pi.gov.pl/parp/data/slownik/slownik.html) inaczej firma odpryskowa - to nowe przedsiębiorstwo, które powstało w drodze usamodzielnienia się pracownika/ów przedsiębiorstwa macierzystego lub innej organizacji (np. laboratorium badawczego, szkoły wyższej), wykorzystującego/ych w tym celu intelektualne zasoby organizacji macierzystej. Firmy spin-off, w przeciwieństwie do firm spin-out, posiadają charakter przedsięwzięć niezależnych od organizacji macierzystej. Powstanie firmy poprzez usamodzielnienie się pracowników instytucji badawczych czy personelu technicznego dużych firm przemysłowych, związane jest często z komercyjnym wykorzystaniem technologii, wiedzy technicznej i umiejętności nabytych w organizacji macierzystej. Proces ten w znacznej mierze przyczynia się do upowszechnienia się (dyfuzji) nowych technologii w gospodarce. w niektórych przypadkach przełomowe odkrycie w pojedynczej organizacji naukowo-badawczej może powodować powstanie dużej grupy nowych firm spin-off. Przykładami mogą tu być m.in. technologia tranzystorów czy technologie związane z konstrukcją dysków twardych.

Firma spin-off podejmuje się procesu komercjalizacji danego wynalazku bądź rozwiązania i na zasadzie umowy z instytucją macierzystą podejmuje kroki dalszego jego udoskonalania, patentowania i wdrażania do gospodarki. Instytucja macierzysta najczęściej wnosi daną technologię do firmy na zasadzie aportu, otrzymując w zamian % udziałów w firmie (częstą praktyką w USA jest 20-procentowy udziałów uniwersytetu w firmie). Technologia podlega licencji, a licencjobiorcą w tym wypadku jest spółka spin-off.

Zalety tego rozwiązania:

  • Wyższa mobilność – spółka typu spin-off zapewne charakteryzować się będzie znacznie szybszym i sprawniejszym procesem podejmowania decyzji aniżeli instytucja macierzysta. Szybciej zatem dostosuje się do zmieniających się warunków rynkowych, a dzięki temu utrzyma swą konkurencyjność.
  • Możliwość doinwestowania – spółki spin-off mają możliwość poszukiwania inwestorów bądź silniejszych parterów gospodarczych. Kolejne etapy rozwoju mogą następować przy współudziale spółek kapitałowych typu joint-venture, aniołów biznesu bądź funduszy kapitałowych.
  • Spin-off zapewne zapewni znacznie szybsze wdrożenie danej technologii bądź rozwiązania do gospodarki, chociażby ze względu na skoncentrowanie wysiłków głównie na tymże rozwiązaniu. Spółka taka powstaje na bazie i dla celów komercjalizacji wybranego rozwiązania technologicznego, z natury rzeczy zatem wszelkie środki i wysiłki poświęca właśnie na ten cel. W przypadku pozostawania danego rozwiązania w strukturach uczelni podlega ono procesom decyzyjnym rozproszonym na wiele z takich rozwiązań. Wszystkie bowiem wynalazki potrzebują swego rodzaju „opieki” i uwagi.
  • Spółki spin-off poprzez swój rozwój przyczyniają się do wzrostu gospodarczego, chociażby przez tworzenie nowych miejsc pracy. W krajach, gdzie transfer technologii i innowacyjność są zacznie bardziej zauważalne, udział spółek akademickich spin-off w PKB jest już zauważalny i policzalny.
  • Pielęgnacja „przedsiębiorczości” – poprzez tworzenie spółek spin-off kształtuje się nowy model zachowań przedsiębiorczych wśród naukowców.

Wadami tego rozwiązania mogą być:

  • Problemy inwestycyjne – sam akt powołania czy stworzenia spółki spin-off nie wystarczy do komercjalizacji wyników badań. Do tego niezbędne są ogromne w wielu przypadkach nakłady kapitałowe, zatem spółki te muszą od samego początki zabiegać o inwestorów.
  • Często zauważalnym problemem w przypadku akademickich spółek spin-off jest konflikt interesów. Zaznacza się on głównie w przypadku objęcia stanowisk zarządu spółki przez twórców – a zatem naukowców. Należy zatem zadbać o jasny podział ról, czasu i stanowisk, by żadna z piastowanych pozycji (np. profesora i jednocześnie właściciela firmy) nie ucierpiała. Ważnym też jest ustalenie z góry zasad dalszych prac naukowych nad wynalazkiem: w jakim stopniu firma spin-off może korzystać z bazy naukowej i laboratoriów uczelni oraz w którym momencie dochodzi do kompletnego usamodzielnienia się firmy.
  • Wysokim ryzykiem w przypadku firm spin-off jest odejście kadry naukowej z instytucji macierzystej i pełne przejście do biznesu. Na czym traci świat akademicki.
  • Problemem może okazać się też prawa własności intelektualnej. Należy pamiętać, iż wynalazek stworzony przez twórców w ramach ich umowy o pracę (bądź innej formy wykonania prac naukowych opłaconych przez uczelnię) jest własnością uczelni (z mocy ustawy o własności przemysłowej). Firma spin-off nie może zatem przejąć go automatycznie. Musi być to regulowane bądź umową licencji (twórcy jako przedstawiciele firmy podpisują licencję na własny wytwór), bądź w formie aportu uniwersytetu, bądź zwykłej sprzedaży.

Więcej o przedsiębiorczości akademickiej w wywiadzie z prof. Jerzym Cieślikiem

Proces transferu technologii

Zadaniowe podejście do procesu zarządzania własnością intelektualną zwieńczonego transferem technologii wyznacza kolejne jego etapy:

1. Wynalazek

1a). Rejestr wynalazku
2. Ewaluacja
3. Ochrona
4. Publikacja
5. Marketing
6. Wdrożenie
7. Wpływy
8. Monitoring i audyt wpływów

Etap pierwszy — wynalazek. Siłą napędową transferu technologii i równocześnie przedmiotem warunkującym jego istnienie jest zgłoszenie wynalazku. Na etapie wynalazku twórca definiuje swoje odkrycie oraz jego zalety na tle innych, istniejących już rozwiązań technologicznych oraz definiuje zakładane zastosowania danego rozwiązania. Na tym etapie instytucja macierzysta dokonać powinna formalnego zapisu zgłoszonego wynalazku bądź rozwiązania w rejestrze. Możliwe też jest opieczętowanie notarialne wydruku opisu wynalazku. Jest to niezbędne w przypadku ewentualnego sporu o pierwszeństwo wynalazku na wypadek zgłoszenia podobnego przez innego twórcę.

Etap ewaluacji to szereg analiz zarówno naukowych (w celu sprawdzenia poziomu wynalazczości i innowacyjności danego rozwiązania), jak i rynkowych (w celu zbadania „opłacalności” komercjalizacji danego wynalazku i potencjalnych rynków wdrożeń). Należy tu dokonać zestawienia potencjalnych kosztów ochrony danego rozwiązania technologicznego (np. kosztów złożenia aplikacji patentowej i kosztów utrzymania ochrony) z potencjalnym zyskiem, jaki przez kolejne lata będzie przez to rozwiązanie wygenerowany. Analiza taka jest trudna, gdyż zysk z komercjalizacji jest czynnikiem nieznanym, jest to jedynie wartość przewidywana. Wdrożenie wynalazku i zdobycie rynku to proces długotrwały, przewidywanie zatem jego sukcesu obarczone jest wielkim ryzykiem. Zatem dobre przeprowadzenie takiej analiza powinno odpowiedzieć na pytanie, czy i jaką formę ochrony „opłaca się” zastosować.

Kolejny etap procesu transferu technologii to wybór formy ochrony. Na tym etapie należy zastanowić się, jaka forma ochrony będzie najbardziej odpowiednia i odpowiedzieć na pytanie: co tak naprawdę ma podlegać ochronie? Ważne jest zrozumienie natury chronionej „technologii”, czyli własności intelektualnej. Pod tym terminem bowiem ukrywać się może: wynalazek, metoda, sposób, program komputerowy, nazwa czy logo, jakim twórca chce się posługiwać. Dalej należy wziąć pod uwagę horyzont czasowy ochrony: na jak długo zastrzec prawa wyłączne?

Różne formy ochrony charakteryzują się różnymi zakresami czasowymi. I tak:

  • patent - 20 lat ochrony
  • prawa autorskie – okres życia twórcy + 70 lat
  • tajemnica handlowa („know-how”) – okres utrzymania w tajemnicy
  • znak towarowy - 10 lat
  • wzory – maksymalnie do 25 lat.

Kolejnym zagadnieniem jest określenie terytorium, na jakim dany wynalazek czy zastrzeżenie ma być eksploatowane. Ochrona bowiem może być tylko ochroną krajową bądź może być rozciągnięta na inne kraje i regiony. Wynalazek jest formalnie chroniony od daty złożenia stosownego wniosku w urzędzie patentowym.

Publikacja to etap procesu, w którym twórca może swobodnie publikować wyniki swych badań i prezentować dany wynalazek. Powinien on odbyć się po zapewnieniu ochrony, gdyż twórca na tym etapie zyskuje uznanie w świecie naukowców przez szerzenie swego odkrycia w mediach (prasa, magazyny naukowe itd.). Publikacja wzbudza również zainteresowanie przemysłu nowym, zaproponowanym rozwiązaniem technologicznym. Po publikacji zainteresowane transferem technologii podmioty gospodarcze mogą kontaktować się z instytucją macierzystą w celu omówienia szczegółów publikowanego rozwiązania i podjęcia ewentualnej współpracy. Etap ten jest zatem bardzo ważny zarówno dla kariery naukowej twórcy jak i przebiegu transferu technologii.

Etap publikacji w zasadzie rozpoczyna etap marketingu. Instytucja komercjalizująca dane rozwiązanie technologiczne dokonuje jego prezentacji w formie materiałów promocyjnych, w których językiem biznesu prezentuje dany wynalazek i jego zalety. Materiały promocyjne w postaci ulotek, newsletterów bądź innych form prezentacji docierają do podmiotów gospodarczych i wzbudzają ich zainteresowanie współpracą. Stosuje się zatem różne kanały dystrybucji sięgające od informacji zawartych na stronie internetowej instytucji przeprowadzającej komercjalizację, poprzez kampanie e-mailowe, do indywidualnych spotkań z przedstawicielami biznesu.

Marketing zakończony sukcesem to rozpoczęcie kolejnego etapu - etapu wdrożenia. Na podstawie umowy licencyjnej, bądź umowy sprzedaży partner gospodarczy rozpoczyna implementację nowej technologii w swym procesie produkcyjnym. Innym rozwiązaniem w przypadku etapu wdrożenia będzie stworzenie spółki akademickiej typu spin-off, która podejmie trud komercjalizacji. Przy wykorzystaniu istniejącej pozycji rynkowej, bądź jej budowaniu, rozpoczyna się wdrożenie nowego rozwiązania technologicznego na rynek.
Przyjęcie się danej technologii na rynku warunkuje końcowy etap cyklu komercjalizacji. Sukces wdrożenia i wygenerowany zysk jest bowiem podstawą sprzężenia zwrotnego a zatem zamknięcia omawianego tu procesu transferu technologii. W przypadku komercjalizacji przez licencję, część zysku - w postaci opłat licencyjnych - wpływa z powrotem do instytucji macierzystej i pośrednio zasila budżet kolejnych innowacji. Etap ten wymaga ciągłego monitoringu.

W przypadku podpisanych umów licencyjnych i niewywiązywania się z umówionych opłat, należy uruchomić etap audytu należności. W tych przypadkach należy dociekać przyczyn zawieszenia należnych płatności i dochodzić porozumienia z partnerem komercjalizującym.
 

Opisane powyżej etapy dyktują strukturę organizacyjną jaka powinna być zbudowana dla zapewnienia ich obsługi. Poniżej podano przykładową strukturę organizacyjną jednostek biorących udział w procesie transferu technologii:

 

 

  

 Justyna Cięgotura, Fundacja ProRegio

 

 


powrót | do góry | strona główna | mapa serwisu | kalendarium | regulamin serwisu | kontakt
Portal jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

© 2005-2018 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości