Portal Finanse Firma Klastry Instytucje Promocja Polityka
Prawa autorskie
Prawa autorskie

Bardzo obszernym działem prawa własności intelektualnej jest prawo autorskie. Prawa te dotyczą dóbr niematerialnych, które określane są mianem utworów. Podmiotem prawa autorskiego może być twórca, współtwórca, wydawca, producent lub pracodawca. Natomiast przedmiotem prawa autorskiego jest wcześniej już wspomniany utwór, który jest bardzo szeroko rozumiany. Utwór w skrócie to każdy przejaw działalności twórczej ustalony w jakiejkolwiek postaci, mający indywidualny charakter.

Aby utwór zaistniał muszą wystąpić następujące przesłanki:

  • twórczości - utwór powinien charakteryzować się oryginalnością oraz posiadać indywidualny charakter. Twórczy oraz indywidualny charakter oznacza przede wszystkim, że utwór wzbogacił nowymi elementami dotychczasowy stan rzeczy, będąc wynikiem indywidualnego wysiłku twórczego. Do tego typu utworów zaliczamy m.in.: te wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (utwory: literackie, naukowe, publicystyczne, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, urbanistyczne, muzyczne, choreograficzne, pantomimiczne oraz audiowizualne.
  • ustalenia – ochrona utworu występuje w chwili jego wyrażenia na nośniku materialnym w jakiejkolwiek postaci. Co jest ważne to fakt, iż aby zaistniała ochrona danego utworu nie trzeba spełnić żadnych szczególnych warunków formalnych (takich jak np. rejestracja, zastrzeżenie lub opłaty), istnieje ona z chwilą uzewnętrznienia np. w formie publicznej prezentacji odczytu itp. Zamieszczanie informacji o zastrzeżeniu praw tzw. © (copyright) nie jest konieczne, jednakże może to pomóc przy ewentualnym ustalaniu autorstwa.

Zakres ochrony wynikający z prawa autorskiego, dotyczy praktycznie każdego przypadku twórczości, który jest niezależny od wartości jakie przedstawia, przeznaczenia oraz sposobu wyrażenia. Chronione są zarówno wytwory tzw. sztuki wysokiej jak również proste rysunki sporządzone  przez zwykłego człowieka (niekoniecznie artystę).

Jednym z kluczowych elementów, dzięki któremu utwór może być chroniony, jest jego uzewnętrznienie. Żadne idee, pomysły czy sposoby postępowania, które nie będą przedstawione na nośniku materialnym, nie mogą podlegać ochronie prawno-autorskiej.

Istnieją również szczególne rodzaje utworów chronionych, do których zaliczamy następujące utwory:

  • zależne – które stanowią opracowanie cudzego utworu, zalicza się do nich tłumaczenia, przeróbki, adaptacje, streszczenia, notatki z wykładu. Opracowanie utworu zależnego wymaga zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły.
  • zbiory – które mogą podlegać ochronie jeżeli ich dobór, czyli układ lub zestawienie ma twórczy charakter. Do zbiorów zaliczamy głownie antologie, wybory, bazy danych.
  • zbiorowe – do których zaliczyć można encyklopedie, publikacje periodyczne oraz niektóre dzieła multimedialne.

Istnieją dwa rodzaje praw autorskich, które odnoszą się do utworów: osobiste i majątkowe.

  • Osobiste prawa autorskie dotyczą przede wszystkim twórcy (osoby fizycznej, która stworzyła utwór) oraz jego więzi z utworem. Wynika z tego prawo do autorstwa, oznaczenia przez twórcę utworu własnym nazwiskiem, pseudonimem lub udostępnienia go anonimowo. Prawa autorskie osobiste gwarantują twórcy prawo do zachowania treści i formy utworu, prawo do rzetelnego wykorzystania utworu przez osoby trzecie oraz prawo do nadzoru nad sposobem jego wykorzystania. Co wydaje się najistotniejsze to niezbywalność tych praw, których żaden twórca nie może się zrzec. Prawa te nie są ograniczone czasowo, obowiązują nawet po śmierci twórcy (wykonywane przez osoby bliskie – chyba, że twórca postanowił inaczej).
  • Majątkowe prawa autorskie odnoszą się przede wszystkim do korzystania oraz dysponowania nimi na wszystkich polach eksploatacji. Jest to również prawo do wynagrodzenia za wykorzystywanie utworu przez osoby trzecie. Prawa te mają charakter czasowy, zbywalny i są dziedziczone. Czasowy charakter oznacza, że po upływie 70 lat od śmierci twórcy, prawo do danego utworu wygasa przechodząc do domeny publicznej. Jednakże nie zawsze prawa autorskie majątkowe przysługują twórcy. Zdarza się to np. gdy utwór został stworzony przez pracownika w ramach stosunku pracy – wówczas właścicielem praw majątkowych jest pracodawca.

Prawa osobiste oraz majątkowe w okresie ich trwania gwarantują uprawnionym, że bez ich zgody nie można swobodnie korzystać z chronionych utworów. Jednakże istnieje kilka wyjątków od tej reguły, jednym z nich jest dozwolony użytek chronionych utworów (głównie użytek osobisty). Polega to na możliwości korzystania z już rozpowszechnionego utworu przez kilka osób pozostających względem siebie w stosunkach osobistych, pokrewnych, towarzyskich lub powinowactwa. Wyjątkiem są utwory architektoniczne oraz programy komputerowe, które stanowią ciekawy wyjątek w szczególności pod względem formy ochrony.

W dobie ciągłego rozwoju technik informatycznych znaczenie ochrony programów komputerowych jest wciąż tematem żarliwych dyskusji oraz sporów. Wynika to zapewne po części z różnic w możliwościach ochrony oprogramowania komputerowego w poszczególnych krajach. Istnieją dwa główne, antagoniczne względem siebie modele ochrony oprogramowania komputerowego. Pierwszym z nich jest model stosowany m.in. w USA umożliwiający ochronę oprogramowania komputerowego patentem. Drugim jest model stosowany w Polsce oraz w większości krajów umożliwiający ochronę programu komputerowego za pomocą prawa autorskiego.

W Polsce ochrona programów komputerowych ma charakter prawno-autorski (twórca dysponuje prawami osobistymi oraz majątkowymi), który obejmuje wszystkie formy wyrażenia programów. W tym przypadku ochronie podlegać może m.in.: kod źródłowy, programy aplikacyjne, systemy operacyjne, mikrokody, programy tłumaczące, narzędziowe, łącza itp.  W przypadku ochrony programu komputerowego ważny jest moment ustalenia utworu, a nie sam nośnik, ponieważ ustalenie programu nie musi być powiązane z konkretnym nośnikiem materialnym, np. na skutek wprowadzenia programu do Internetu.

Natomiast istnieją również przypadki, gdy ochrona nie obowiązuje i są to: reguły logiczne i matematyczne zastosowane w programie, pomysły, metody, procedury podstawy algorytmów i języków programowania.

Odmienność ochrony programów komputerowych jak już zostało wspomniane nie stosuje się do przepisów o dowolnym użytku, jednakże umożliwiając prawo cytatu. Oznacza to, że bez zgody uprawnionego nie można korzystać z rozpowszechnionego utworu:

  • dla własnego użytku osobistego,
  • w instytucjach naukowych i oświatowych, dla celów dydaktycznych i oświatowych lub prowadzenia własnych badań,
  • w bibliotekach i szkołach,
  • w ośrodkach informacji naukowo-technicznej.

Natomiast w przypadku cytowania drobnych programów komputerowych w podręcznikach dla celów dydaktycznych i naukowych, należy się twórcy stosowne wynagrodzenie.

Czas ochrony praw majątkowych do programu komputerowego również wynosi do 70 lat po śmierci twórcy. Ochrona autorskich praw majątkowych do programu komputerowego oznacza, że bez zgody uprawnionego (twórca, pracodawca) osoba trzecia nie może zwielokrotniać programu, podejmować dystrybucji w całości lub nawet części programu.

Programy komputerowe są przykładem możliwości ochrony nowoczesnych rozwiązań z dziedziny IT za pomocą prawa autorskiego. Trwający spór dotyczący formy ochrony zapewne będzie trwać dalej, dla nas najważniejsze wydaje się być to, że bez względu na zakres oraz charakter, ta ochrona jest możliwa.


powrót | do góry | strona główna | mapa serwisu | kalendarium | regulamin serwisu | kontakt
Portal jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

© 2005-2018 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości