Portal Finanse Firma Klastry Instytucje Promocja Polityka
Artykuły analityczne
2011/03/17 12:31:53
MSP, czyli jak Mądrze Spożytkować Potencjał

Nie lada wyzwanie stoi dziś przed konsultantami 7. Programu Ramowego Badań i Rozwoju Technologicznego UE (7.PR), do którego zakończenia pozostały już niespełna trzy lata. Wyniki udziału polskich jednostek w projektach finansowanych z budżetu Komisji Europejskiej (KE) ciągle pozostawiają wiele do życzenia. Jednym z głównych celów, jakie stawia sobie KE, jest pobudzenie do aktywności badawczej małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), dlatego też w strukturach 7. PR znajdują się projekty dedykowane właśnie tym konkretnym podmiotom.

W każdym z czterech głównych programów szczegółowych znajduje się kierowana do MŚP. Program „Współpraca” zachęca różnorodnością tematyczną skupioną wokół dziesięciu dziedzin, program „Ludzie” w specjalnych projektach umożliwia nawiązanie współpracy typu przemysł – akademia, także program „Pomysły” wspiera naukowców ukierunkowanych na kooperację z przemysłem, a w programie szczegółowym „Możliwości” mamy wzmocnienie potencjału małych i średnich przedsiębiorstw, które zapewnia schemat „Badania na rzecz MŚP”, a także „Badania na rzecz izb gospodarczych i stowarzyszeń MŚP”.

Sprawdź, kim jesteś, czyli test dla MSP

Zanim przejdziemy do przedstawienia oferty 7.PR dla małych i średnich przedsiębiorstw, odpowiedzmy sobie, na często zadawane pytanie, czy nasza spełnia kryterium MŚP? Przy udzieleniu odpowiedzi pomocny może okazać się test, który zgodnie z europejską definicją odsłoni kryteria jakie musi spełniać nasza by móc ubiegać się o projekty w ramach schematu Badania na rzecz MŚP. Test dostępny jest na stronie http://www.ncp-sme.net/faq/sme-definition.

Główna przedsiębiorstwa przebiega na podstawie dwóch kryteriów: wielkości dotyczącej rocznego obrotu i liczby zatrudnionych osób. Jeśli nasza zatrudnia mniej niż 250 osób, a jej obrót nie przekracza 50 milionów euro lub roczny bilans nie przekracza 43 milionów euro to zalicza się ją do kategorii średniego przedsiębiorstwa. Małe to takie, które zatrudnia mniej niż 50 pracowników, a jego obrót lub roczny bilans nie przekracza  10 milionów euro, do kategorii mikro przedsiębiorstwa zaliczymy firmę, która zatrudnia mniej niż 10 pracowników, a jego obrót lub roczny bilans nie będzie przekraczał 2 milionów euro. Jeśli znamy już odpowiedź, i jest ona twierdząca, to możemy przyjrzeć się propozycji, jaką ma dla nas Komisja Europejska w postaci projektów „Badania na rzecz MŚP”.

Wsparcie po europejsku

Na potrzeby przedstawienia oferty projektów typu: „Badań na rzecz MŚP”, możemy podzielić przedsiębiorstwa na takie, które posiadają odpowiednie środki do prowadzenia badań i na takie, które nie dysponują właściwym zapleczem badawczym. O ile te pierwsze są samowystarczalne, to te drugie chcąc inwestować w rozwój i innowacje, zmuszone są do zlecania przeprowadzania badań zewnętrznym instytucjom. Największym problemem, jaki napotykają takie firmy, są po pierwsze fundusze, a raczej ich brak oraz partner, który mógłby takie badania przeprowadzić. I dlatego właśnie, Komisja Europejska mając na uwadze trudności, z którymi borykają się małe i średnie przedsiębiorstwa, stworzyła odpowiednie mechanizmy wsparcia w postaci projektów „Badań na rzecz MŚP”.

Udział w projektach „Badania na rzecz MŚP” Komisja Europejska proponuje przede wszystkim małym i średnim przedsiębiorstwom działającym na poziomie niskich i średnich technologii oraz tym, które chciałyby inwestować w badania naukowe, ale nie są w stanie przeprowadzić ich na własną rękę, tym samym zmuszone są do szukania wykonawców badań wśród instytucji zewnętrznych.  Wszystkie biorące udział w projektach przedsiębiorstwa mogą liczyć na uzupełnienie swojego niewystarczającego potencjału badawczego, a tym samym na wzmocnienie jego innowacyjności, podniesienie swojej konkurencyjności nie tylko na rynkach krajowych, ale i tych międzynarodowych. Niewątpliwie uczestniczące w projekcie MŚP dają sobie szansę na tworzenie i rozwój nowych produktów, procesów usług czy rynków.

Działając w zespole

Jak większość projektów w 7. Programie Ramowym, te również mają z góry określone zasady, szczególnie jeśli chodzi o skład , od utworzenia którego należałoby zacząć. I tak, aby było zgodne z wymogami KE, musi zawierać co najmniej trzy małe i średnie przedsiębiorstwa pochodzące z różnych krajów członkowskich lub stowarzyszonych z 7. PR oraz co najmniej dwóch wykonawców badań (BRT). W przypadku tych ostatnich KE nie określiła kraju pochodzenia, dlatego angażując do projektu np.: uczelnie, organizacje badawcze, przedsiębiorstwa przemysłowe czy małe i średnie przedsiębiorstwa prowadzące badania naukowe, nie musimy ograniczać się tylko do terytorium Europy. Ważne jest, aby były to jednostki niezależne od partnerów zlecających badania. Jeśli spełnimy wymogi minimum możemy zaprosić również do współpracy inne jednostki, które będą pełniły rolę użytkowników końcowych (np.: szpitale, jednostki samorządu terytorialnego, duże przedsiębiorstwa…) Sugerowany, optymalny skład powinno tworzyć nie więcej niż 10 jednostek. Oczywiście to jak liczny będzie zespół zależy od pomysłowości tworzących projekt i właściwego uzasadnienia, ważne jest aby spełnione było formalne minimum.  Dodatkowe zasady, o których należy pamiętać, określają czas realizacji projektu mieszczący się w przedziale czasowym od 1 roku do 2 lat, a także wysokość planowanego budżetu, który został ustalony na poziomie od 0,5 - 1,5 mln euro.

Zasada kupna i sprzedaży

Jak działa mechanizm wsparcia proponowany przez Komisję Europejską w ramach projektów „Badania na rzecz MŚP”? Zasady są bardzo jasno określone. Małe i średnie przedsiębiorstwa zlecają przeprowadzenie konkretnych badań wykonawcom zewnętrznym, otrzymują produkt w postaci „know-how”, który wykorzystają do opracowania nowych rozwiązań technologicznych czy udoskonalenia już istniejących produktów, procesów czy usług, za który zapłacą. Mówiąc o zewnętrznych wykonawcach badań, mamy na myśli jednostki wchodzące w skład naszego , powołane do realizacji określonego celu, a nie instytucje spoza zespołu. Tak to właśnie działa – małe i średnie przedsiębiorstwa otrzymują finanse na zakup wiedzy od  wykonawców badań, jako tych, którzy są bardziej doświadczeni.

Zasadniczymi pracami podejmowanymi w projekcie będą zatem działania w zakresie badań i rozwoju technologicznego, które Komisja Europejska przypisuje wykonawcom badań i określa je jako ich domenę. Będą one stanowiły największą część projektu. Zadaniem MŚP będzie głównie testowanie i weryfikacja wyników badań, a także przygotowanie do wdrożenia, czyli do wykorzystania otrzymanej wiedzy, produktów, technologii czy procesów w praktyce.

Często w projektach 7. Programu Ramowego (zwłaszcza  w projektach współpracy - Collaborative Projects) mówi się o działaniach demonstracyjnych, które i w tym przypadku mają swoje zastosowanie. Są to wszystkie te działania, mające na celu sprawdzenie w badaniach przemysłowych nowych technologii, jeśli nie mogą być one bezpośrednio skomercjalizowane i wprowadzone na rynek. Demonstracjom towarzyszą często prace związane z testowaniem prototypów. Jest to ostatni etap działań, objęty dofinansowaniem w ramach projektu, wszystko to co zostanie wprowadzone do produkcji nie może zostać objęte wsparciem z 7. PR.

Nawet w projektach, tak bardzo skupionych na badaniach, muszą się znaleźć działania związane ze szkoleniami, które w tym przypadku będą domeną MŚP. Cel jaki im przyświeca ma ułatwić przejęcie rezultatów badań, właśnie poprzez udział pracowników technicznych i kadry zarządzającej w szkoleniach z zakresu wykorzystania uzyskanych wyników i technologii. Możliwe są również do podjęcia działania upowszechniające wiedzę na zewnątrz projektu, skupione wokół publikacji, strony internetowej, konferencji, warsztatów i innych inicjatyw promocyjnych.

Żaden projekt nie może zostać pozbawiony działań związanych z zarządzaniem , które wiążą się z licznymi zadaniami począwszy od komunikacji z partnerami i Komisją Europejską, poprzez nadzorowanie prac w projekcie, przesyłanie płatności, a na sporządzaniu wszelkich sprawozdań kończąc. Złożoność działań z pewnością wymaga dużego doświadczenia, jakim powinien wykazać się koordynator danego projektu. Jeśli partner będący małym i średnim przedsiębiorstwem, występujący w projekcie jako zlecający badania, nie będzie w stanie podjąć się zadania koordynacji, może scedować ten obowiązek na wykonawcę badań. Istnieje jeszcze jedna furtka, jaką jest zaangażowanie do naszego projektu instytucji profesjonalnie zajmującej się zarządzaniem, ale o tym należy pomyśleć już na etapie tworzenia .

Dofinansowanie – czyli co, za ile i dla kogo

Wiadomo, że przedsiębiorstwa małe, średnie czy duże, z natury nastawione są na zysk. Dlatego pierwsze pytanie jakie pojawia się podczas konsultacji to – na jakie dofinansowanie może liczyć nasza ? Odpowiedź dla większości przedsiębiorstw nie jest niestety zadowalająca. Otóż działania podejmowane w projektach typu „Badania na rzecz MŚP” nie są finansowane przez Komisję Europejską w 100 proc. Cześć kosztów MŚP musi pokryć z własnej kieszeni.

Jednak wkład własny nie musi wiązać się tylko z postacią pieniężną, ponieważ możliwa jest również forma rzeczowa na przykład w postaci materiałów czy etatu. Dodatkowo VAT we wszystkich projektach 7.PR nie jest kosztem kwalifikowanym i nie może zostać rozliczony w projekcie. Dla polskich przedsiębiorstw ten wymóg bardzo często staje się powodem, dla którego nie decydują się na zaangażowanie w projekt.

W jaki sposób obliczyć naszego projektu? Otóż budżet dla każdego z uczestników liczy się inaczej. Małe i średnie przedsiębiorstwa muszą wkalkulować w swoje płatności dla wykonawców badań, którzy wystawią im fakturę, którą MŚP będą musiały zapłacić. Dlatego tak ważne jest, aby przygotowując projekt i planując budżet dokładnie skalkulować . Pamiętajmy, że kwota jaką przyznaje nam Komisja Europejska na cały projekt zapisana jest w umowie o ( Agreement). Raz przyznana kwota nie może zostać zwiększona, nawet jeśli w trakcie realizacji projektu okaże się, że rzeczywiście poniesione przekraczają te zaplanowane!

Wykonawcy badań, po swojej stronie, szacują zarządzania i innych działań związanych z upowszechnianiem rezultatów badań oraz szkoleń. , jakie zostaną poniesione w związku z przyjęciem zlecenia od MŚP znajdują się po ich stronie. I choć wykonawcy badań nie wpisują w swoje budżety wydatków, które poniosą w ramach prowadzenia badań i demonstracji, mogą, a właściwie powinni włączyć się w ich oszacowanie. Bo kto najlepiej wie ile kosztuje usługa, jak nie ten, kto ją wykonuje?  Użytkownicy końcowi w projekcie kalkulują związane z działaniami badawczymi i demonstracyjnymi.

Szacując budżet musimy jeszcze pamiętać o z góry narzuconej przez Komisję Europejską zasadzie, która mówi o tym, że dofinansowanie Komisji Europejskiej będzie ograniczone do wartości 110 % całkowitej kwoty podwykonawstwa w zakresie działań badawczo – rozwojowych i demonstracji przeznaczonej dla wykonawców badań (łącznej sumie faktur przedstawionych MŚP przez wykonawców badań – patrz też „Aspekty finansowe projektów 7. Programu Ramowego Unii Europejskiej”, Warszawa 2010).

To, że Komisja Europejska nie finansuje projektu w 100 % już wiemy. Ale jak w takim razie obliczyć na jaką kwotę możemy liczyć? Zasada jest bardzo prosta. Na wysokość dofinansowania mają wpływ działania podejmowane w projekcie i typ jednostki która je wykonuje. I tak działania badawczo – rozwojowe finansowane są do 50 %, chyba że jest się jednostką „uprzywilejowaną” czyli podmiotem publicznym nie działającym dla osiągania zysku (non-profit), szkołą średnią i uczelnią wyższą, jednostką badawczą, a także małym i średnim przedsiębiorstwem – można wtedy liczyć na dofinansowanie do 75 %. Działania demonstracyjne bez wyjątku finansowane są do 50 %, a inne działania w tym zarządzanie do 100 %.

Niestety, zasady finansowania projektów takie, jakie są, więc albo beneficjenci zgadzają się na warunki jakie określa Komisja Europejska, albo nie będzie ich w gronie przedsiębiorstw korzystających z oferty 7. Programu Ramowego. Ale też nie bez powodu mówi się, że programy ramowe są dla świadomych i najlepszych instytucji, które widzą swoje miejsce na europejskim rynku badań, innowacji i rozwoju technologicznego, nawet jeśli muszą wnieść do projektu wkład własny.

nabyta i podzielona, czyli IPR

W projektach 7. Programu Ramowego wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje własności intelektualnej: wiedzę istniejącą i nową wiedzę. Wiedzą istniejącą są wszystkie informacje, chronione, jak i nie chronione, będące własnością uczestników przed ich przystąpieniem do umowy o z Komisji Europejskiej, i które są potrzebne do przeprowadzenia projektu lub wykorzystania jego wyników. Nowa określana jest jako rezultaty projektu, w tym wszelkie inne dane, niezależnie od tego czy mogą one być objęte ochroną, czy nie. Pojęcia nowej i istniejącej wiedzy zawierają zarówno informacje, które mogą być chronione na podstawie prawa autorskiego, za pomocą patentów, wzorów przemysłowych czy innych środków ochrony, ale także te, które dotyczą tajemnicy know-how.

Co do zasady w projektach typu „Badania na rzecz MŚP” wygenerowana w projekcie i prawa własności intelektualnej (Intellectual Rights - IPR) są własnością małych i średnich przedsiębiorstw, które za nią zapłaciły. Jednak nie jest to jedyne i ostateczne rozwiązanie, ponieważ partnerzy mogą zadecydować inaczej. Jasne ustalenia muszą jednak pojawić się już na samym początku tworzenia projektu. Partnerzy mogą zadecydować, że nowopowstała zostanie po stronie wykonawców badań, a MŚP otrzymają do niej dostęp na zasadzie licencji. Wszelkie decyzje dotyczące praw własności intelektualnej i jej ochrony muszą zostać zawarte w umowie , która zostanie podpisana przez wszystkich partnerów. Ustalenie i spisanie zasad z pewnością pozwoli na uniknięcie późniejszych, ewentualnych konfliktów w , a także sam wniosek zyska w oczach ekspertów i zwiększy się szansa na pozytywną ocenę.

, która będzie zawierała postanowienia dotyczące kwestii IPR, stanie się również potwierdzeniem spójnej wizji partnerów co do rezultatów uzyskanych w projekcie i ich wykorzystania. Partnerzy pokażą, że mają świadomość odpowiedniego zabezpieczenia uzyskanych wyników i ich ewentualnego wpływu na rozwój nauki i przemysłu.

Zarówno określenie praw własności intelektualnej w projekcie, jak i zarządzanie oraz wykorzystanie własności intelektualnej są istotnymi elementami, podlegającymi ocenie punktowej przez ekspertów. Warto zatem skonsultować kwestie IPR z prawnikami czy innymi osobami biegłymi w tej tematyce, które pomogą w stworzeniu odpowiednich zapisów w umowie.

W odniesieniu do własności intelektualnej może regulować na przykład: zarządzanie prawami własności do nowej, jak i istniejącej wiedzy; zasady dostępu do istniejącej wiedzy wykorzystywanej w celach projektowych; role partnerów w zakresie wykorzystywania i rozpowszechniania rezultatów; opłaty licencyjne czy tantiemy…

Przygotowanie firmy do gry w lidze europejskiej

Specjalnie powołana sieć Krajowych Punktów Kontaktowych ds. MŚP (KPK), opracowała test dla przedsiębiorców i menadżerów zarządzających firmami, którzy chcieliby angażować się w projekty europejskie finansowane z 7. Programu Ramowego. Rzetelnie udzielone odpowiedzi na postawione w nim pytania, pozwolą na wybranie odpowiedniej oferty w stosunku do potrzeb, jakie mają poszczególne przedsiębiorstwa. Oto niektóre z pytań, które określą predyspozycje MŚP do prowadzenia badań:

  • Czy zamierza nieustannie poprawiać jakość swoich produktów i usług zgodnie z potrzebami konsumentów?
  • Czy działania badawczo - rozwojowe są jednym z głównych nurtów działalności firmy?
  • Czy produkty firmowe tworzone są na podstawie własnej działalności innowacyjnej firmy?
  • Czy współpracuje z partnerami z zagranicy (dostawcami, klientami, kontrahentami itp.)?
  • Czy przeznacza ponad 10% swoich rocznych dochodów na działalność badawczo-rozwojową?
  • Czy zgodziłaby się na pomoc ze strony doświadczonej organizacji badawczej, aby: poprawić jakość procesu/produktu lub opracować nowy produkt lub rozwiązać problem technologiczny?

Całościowy test wraz z rekomendacjami znajduje się na stronie Krajowego Punktu Kontaktowego Programów Badawczych UE w Warszawie (http://www.kpk.gov.pl/pliki/10888/broszura_msp.pdf), który w swojej strukturze posiada specjalnie wydzielony dział do obsługi projektów typu „Badania na rzecz MŚP”.

Na te strony warto zajrzeć

Do przygotowania i złożenia wniosku w „Badaniach na rzecz MŚP”, jak i we wszystkich innych projektach w 7. Programie Ramowym, potrzebujemy odpowiednich dokumentów oraz otwartego konkursu, na który moglibyśmy złożyć wniosek. Standardowe dokumenty to Program Pracy (Work Programme), który określa i konkretyzuje obszary badawcze, zawiera informacje o systemie finansowania projektu, określa kryteria oceny i budżet dla wszystkich konkursów w danym roku, a także przewodnik dla wnioskodawców (Guide for Applicants), zawierający informacje potrzebne do przygotowania i złożenia wniosku do KE, kryteria oceny, formularze aplikacyjne. dostępna jest na stronach serwisu KE www.cordis.europa.eu/fp7, jedynego wiarygodnego źródła informacji na temat konkursów.

Pisanie wniosków nie należy do najłatwiejszych, dlatego swoją gotowość do niesienia pomocy w tym zakresie wyrażają konsultanci sieci regionalnych, lokalnych oraz branżowych punktów kontaktowych programów ramowych Unii Europejskiej. Adresy punktów kontaktowych w Polsce dostępne są na stronie www.kpk.gov.pl.

Specjalnie dla małych i średnich przedsiębiorstw stworzony został portal SMETechWeb, który zawiera różne praktyczne porady na temat uczestnictwa w projektach europejskich. Warto na niego zajrzeć http://ec.europa.eu/research/sme-techweb.

Wsparciem europejskiej sieci Krajowych Punktów Kontaktowych ds. MŚP w zachęcaniu małych i średnich przedsiębiorstw do uczestnictwa w projektach 7. Programu Ramowego, jest projekt „Transnational Cooperation of the European Network of SME NCPs” (www.ncp-sme.net) finansowany z budżetu Komisji Europejskiej. Na stronie projektu „TransCoSME znajduje się system poszukiwania partnerów do projektów typu „Badania na rzecz MŚP. Znaleźć tam można oferty instytucji przygotowujących się do złożenia wniosku, które poszukują partnerów do , a także instytucje wyrażające chęć pełnienia roli koordynatora projektu.  

Jeśli już surfujemy po portalach dla MŚP, to warto również zajrzeć na http://www.era-sme.net/public/. To adres projektu EraSME, inicjatywy Unii Europejskiej, obejmującej 17 krajowych i regionalnych programów badawczych służących wspieraniu MŚP, objętych 7. Programem Ramowym. Inicjatywa EraSME ma promować międzynarodową współpracę między przedsiębiorstwami, które nie posiadają potencjału badawczego a wykonawcami badań, aby umożliwić MŚP dostęp do zasobów, wiedzy i sprzętu, którego nie mają.

Małe i średnie firmy w liczbach

Warto też przyjrzeć się temu, jak wygląda udział polskich małych i średnich przedsiębiorstw w projektach 7. Programu Ramowego na tle innych państw europejskich. Statystyki opracowane zostały przez Programów Badawczych UE w Warszawie i zamieszczone w opracowaniu dostępnym pod adresem http://www.kpk.gov.pl/publikacje/index.html. Analizy i statystyki opracowane na podstawie informacji uzyskanych z KE i opublikowanych po zakończeniu 219 konkursów (baza eCORDA, 6.0) pokazują, że liczba zgłoszonych wniosków i dofinansowanych projektów z co najmniej jednym uczestnikiem z Polski w projektach typu „Badania na rzecz MŚP” to 389 zgłoszonych projektów, z czego dofinansowanie otrzymało 57, co daje 15 %  współczynnik sukcesu.   

W tych samych projektach, w statystykach widnieją 582 zgłoszone zespoły z co najmniej jednym uczestnikiem z Polski, z których  dofinansowanie otrzymało 75, to sukces na poziomie 13 %. Liczba koordynowanych przez polskie zespoły projektów w „Badaniach na rzecz MŚP” mieści się na poziomie 5 % współczynnika sukcesu, co daje 40 złożonych wniosków z polską koordynacją, z czego dofinansowanie otrzymały 2 projekty.

Dla dopełnienia obrazu udziału polskich małych i średnich przedsiębiorstw, również dane pochodzące ze źródeł Krajowego Punktu Kontaktowego (Aneta Maszewska, „Udział MŚP w projektach 7. Programu Ramowego”, Warszawa 2010), które pokazują, że:

  • 42% MŚP biorących udział w projektach pełni rolę lidera pakietu zadań, 
  • 10% składanych projektów jest koordynowanych przez przedsiębiorstwa,
  • Przeciętnie przedsiębiorstwa biorące udział w projektach programów ramowych UE działają na rynku około 10 lat,
  • 33% przedsiębiorstw uczestniczących w złożonych projektach to firmy prowadzące działalność badawczo – rozwojową,
  • 22% firm to przedsiębiorstwa z branży ICT, 16% to firmy konsultingowe, 12% to producencisprzętu.

Wsparcie europejskie, jakie otrzymają małe i średnie przedsiębiorstwa, powinno być dla nich zachętą do aktywnego udziału w projektach badawczych. Ale czy nią jest? Niestety ciągle mało polskich przedsiębiorstw korzysta z propozycji 7. Programu Ramowego. Nawet jeśli skierowana jest bezpośrednio do nich, tak jak w przypadku projektów „Badania na rzecz MŚP”. A przecież prawie niemożliwym wydaje się być rozwój technologiczny i wzrost konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw bez udziału innowacyjnych badań.

Bez dostępu do najnowszych technologii i wyników badań nie będzie współpracy pomiędzy światem nauki a gospodarką. Europa już o tym wie, dlatego teraz czas na polskie MŚP, tym bardziej, że do zakończenia 7. Programu Ramowego zostały niespełna trzy lata. Pod koniec 2013r. pojawi się już jego następca. Już dziś warto zastanowić się, jaki będzie 8. Program Ramowy i co przyniesie polskim firmom. Czy jego będzie na tyle atrakcyjna, żeby zachęcić polskich przedsiębiorców do korzystania ze środków specjalnie dla nich skierowanych? Przekonamy się już niebawem.

zdjęcia: JG, JT/Smartlink

 
Autor:Izabela  Stelmaszewska – Patyk 

Jest konsultantką Siódmego Programu Ramowego Wspólnoty Europejskiej na rzecz Badań, Rozwoju Technologicznego i Wdrożeń. Pracuje w RPK Centrum Wspierania Innowacji, Poznański Park Naukowo-Technologiczny Fundacji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

 


powrót | do góry | strona główna | kalendarium | regulamin serwisu | pliki cookies | kontakt
Portal jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

© 2005-2018 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości