Portal Finanse Firma Klastry Instytucje Promocja Polityka
Newsy
2015/12/28 09:01:42
Innowacyjny patchwork

Przygotowujemy się do wdrożenia nowych strategii, opartych na identyfikacji kluczowych obszarów gospodarczych o największym potencjale rozwoju. Jest to podejście oddolne, w którym rynek stymuluje rozwój gospodarczy. Dzięki temu ma wzrosnąć między różnymi politykami unijnymi, krajowymi i regionalnymi, a także lepiej mamy wykorzystać fundusze unijne.

Inteligentne specjalizacje 1

Wśród ekonomistów panuje przekonanie, że o konkurencyjności gospodarki decyduje przede wszystkim jej innowacyjność, zdolność do wprowadzania nowych pomysłów do praktyki gospodarczej i na rynek. Dlatego już w 2000 r. kraje UE, przyjmując Strategię Lizbońską, wyznaczyły sobie cel: zwiększenie nakładów na badania i rozwój do 3% unijnego PKB. Miało to sprawić, że Europa przerośnie pod względem gospodarczym Stany Zjednoczone. Tego celu nie udało się jednak osiągnąć. Ale nawet gdyby w wymiarze czysto statystycznym wydatki na B+R przerosły zakładany wskaźnik, to prawdopodobnie niewiele by się zmieniło. Dlaczego? Pieniądze publiczne, przeznaczone na szeroko pojęte prace badawczo-rozwojowe, nie zostały efektywnie zainwestowane. Po pierwsze, zabrakło odpowiedniej koordynacji na poziomie regionalnym, krajowym i unijnym – co sprawiło, że w różnych częściach Europy, a nawet krajów wydatkowano pieniądze na dublujące się projekty. Po drugie, rozproszenie wsparcia na wiele dowolnych dyscyplin będzie zawsze mniej efektywne niż skoncentrowanie inwestycji na najbardziej obiecujących dziedzinach w poszczególnych krajach i regionach.

To dlatego w strategii „Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu” zmienia się podejście do dystrybucji funduszy unijnych. Gospodarka oparta na wiedzy, zwiększenie roli wiedzy i innowacji jako sił napędowych rozwoju Unii Europejskiej – przestają tu brzmieć jako piękne, ale puste hasła. Nacisk kładziony jest na poprawę wyników działalności badawczej, wspieranie transferu innowacji i wiedzy w Unii, a także na przekształcanie innowacyjnych pomysłów w rynkowe produkty i usługi, które przyczynią się do wzrostu gospodarczego, tworzenia nowych miejsc pracy i rozwiązywania problemów społecznych.

Istotną rolę w realizacji nowej strategii odgrywa sprawna koordynacja i dzielenie się wynikami badań. W „Unii innowacji” – jednym z projektów przewodnich strategii „Europa 2020” – oceniono, że krajowe i regionalne systemy badań podążają odrębnymi torami, a wspólny wymiar europejski praktycznie jest w nich nieobecny. zwraca uwagę na inne słabości Unii Europejskiej, np. niedostateczne inwestowanie w podstawy wiedzy. USA i Japonia prześcignęły UE w dziedzinie inwestycji w naukę i innowacje, a Korea Południowa i Chiny szybko nas doganiają i z naśladowców stają się liderami innowacji. Inwestorów zniechęca też utrudniony dostęp do finansowania, wysokie praw własności intelektualnej czy nieefektywne wykorzystanie zamówień publicznych. Jeżeli będziemy robić „wszystko po staremu”, będziemy tracić konkurencyjną przewagę i zmierzać do stagnacji. Za największe wyzwanie Unii Europejskiej autorzy dokumentu uznali „przyjęcie znacznie bardziej strategicznego podejścia do innowacji”. Oznacza to, że innowacje powinny się stać nadrzędnym celem polityki, fundusze europejskie muszą służyć ich wspieraniu, a unijne oraz krajowe i regionalne polityki rozwoju być ściśle dopasowane i wzajemnie się uzupełniać. Priorytetem powinno stać się opracowanie planów strategicznych, regularne monitorowanie postępów w ich realizacji i przeciwdziałanie opóźnieniom. Jakie będą praktyczne efekty wdrożenia tego planu? W zestawie 10 działań autorzy precyzują, jak uzyskać owo „bardziej strategiczne podejście do innowacji”. Jakie będą praktyczne efekty wdrożenia tego planu? Jeżeli do 2020 r. zaczniemy przeznaczać 3% unijnego PKB na badania i rozwój, to do 2025 r. może powstać 3,7 mln miejsc pracy, a PKB wzrośnie o niemal 800 mld euro rocznie[1].

Taka obietnica jest kusząca. Na liście 10 działań znalazł się zapis, w którym oficjalnie użyto terminu „inteligentna specjalizacja”. W punkcie 5. „Unii innowacji” zapisano konieczność ułatwienia dostępu do unijnych programów i zwiększenia ich zdolności do przyciągania inwestycji pochodzących z sektora prywatnego, przy wsparciu Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Mowa jest też o potrzebie wzmocnienia roli Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (lepsza koordynacja i otwartość). Należy skuteczniej wspierać szybko rozwijające się małe i średnie przedsiębiorstwa, a także w pełni wykorzystać Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, by wzmocnić potencjał badawczy i innowacyjny w całej Europie, w oparciu o strategie inteligentnej specjalizacji regionalnej.

W „Unii innowacji” znalazło się wezwanie do kreatorów krajowych i regionalnych strategii, by koncentrować się właśnie na inteligentnych specjalizacjach. Co to oznacza w praktyce? Chodzi o wykorzystanie potencjału regionów i państw poprzez optymalne dopasowanie kierunków rozwoju nauki i kształcenia do specyficznych uwarunkowań gospodarczych. Specjalizacje są takimi obszarami gospodarki, w których może dochodzić do sprawnego wprowadzania innowacji dzięki odpowiedniemu wsparciu sektora nauki, a zwłaszcza dzięki skutecznemu wykorzystaniu wyników prac B+R.

wskazuje ponadto na konieczność powiązania inteligentnej specjalizacji z perspektywą finansową UE na lata 2014-2020. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do takiego przygotowania programów finansowanych z funduszy strukturalnych, by szczególne wsparcie znalazły inicjatywy i projekty wpisujące się w inteligentne specjalizacje.

Przedsiębiorcze odkrywanie

Koncepcja inteligentnej specjalizacji (IS) nie jest zupełnie nowa. Została wypracowana przez Grupę Ekspercką „Wiedza dla Wzrostu”, którą w 2005 r. powołał ówczesny unijny komisarz ds. badań i rozwoju Janez Potoènik. Wiceprzewodniczącym tej grupy ekspertów był prof. Dominique Foray, który dziś uchodzi za jednego z najważniejszych autorów podejmujących tę tematykę[2].

Marcin Kardas w opracowaniu „Inteligentna specjalizacja – (nowa) koncepcja polityki innowacyjnej”[3] zwraca uwagę, że „specjalizacja regionów lub państw w produkcji określonych dóbr, w określonych dziedzinach nauki czy technologii pozostaje przedmiotem zainteresowania teoretyków ekonomii od kilkuset lat”. Koncepcja ta czerpie z wielu współczesnych teorii opisujących zjawiska gospodarcze (m.in. globalizacja, aglomeracja, tworzenie klastrów). Inteligenta specjalizacja – zgodnie z jego analizą – jest narzędziem służącym do określania i budowania pozycji regionu czy kraju w gospodarce opartej na wiedzy. Koncepcja ta opiera się na kilku założeniach. Ogólnie biorąc: konieczne jest utworzenie w Unii Europejskiej „dużego obszaru badań i innowacji, który umożliwi rywalizacje między wieloma konkurentami. Obszarem takim może być (ang. European Research Area – ERA)”. Trzeba uniknąć fragmentacji i duplikacji w dziedzinie badań i umożliwić lepszy przepływ wiedzy w granicach Unii. Regiony i państwa powinny ściślej powiązać działalność badawczo-rozwojową, rozwój kapitału ludzkiego (kwalifikacji oraz umiejętności pracowników) ze swoją specyfiką gospodarczą. Technologie ogólnego zastosowania (np. informacyjne i komunikacyjne) powinny pełnić funkcję wspomagającą, tworząc lepsze możliwości rozwoju. Ostatnie podstawowe założenie związane jest z implementacją koncepcji. „Inteligentna specjalizacja nie jest wyznaczana odgórnie przez administrację publiczną w ramach opracowanych planów rozwoju (np. strategii czy programów rozwoju) ani w ramach projektów przygotowywanych przez zewnętrznych doradców. Jest to przedsiębiorczy proces uczenia się (…), który będzie wskazywał, w jakiej dziedzinie nauki i technologii dany region lub państwo może być liderem w skali europejskiej i światowej”.[4]

Regiony mają wpływ na wybór inteligentnych specjalizacji – przy czym jest to proces ciągły i otwarty. – Urzędnicy nie przesądzają sami, co ma być inteligentną specjalizacją. Władze regionu dają narzędzie, a rynek ma wskazać, czego potrzebuje, jakiego wsparcia oczekuje, zwłaszcza w zakresie B+R. Dlatego chcemy zachęcić przedsiębiorców do dzielenia się swoimi spostrzeżeniami, potrzebami i planami. Proces prowadzący do wyłonienia inteligentnych specjalizacji Komisja Europejska określiła mianem „przedsiębiorczego odkrywania” – mówi Paweł Szeremet, główny specjalista w Wydziale Zarządzania Strategicznego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego („Otwarty dialog”, biuletyn „RPO” nr 2/2015).

Wśród regionów Unii Europejskiej istnieje tendencja do podpatrywania i replikowania tego, co z sukcesem rozwijają inni. Według odnowionej polityki spójności priorytetem jest szukanie własnych wyjątkowych obszarów dynamizujących rozwój. W praktyce wśród inteligentnych specjalizacji powinny się znaleźć te obszary gospodarki, z którymi najlepiej powiązano naukę (zwłaszcza działalność B+R) i edukację (kształcenie kadr w specjalnościach poszukiwanych na rynku). O zidentyfikowaniu inteligentnej specjalizacji zdecyduje koncentracja w danym sektorze określonej masy krytycznej firm i pomysłów, które w oparciu o wyniki prac badawczo-rozwojowych mogą być przekształcane w nowe bądź ulepszone produkty i usługi.

Inteligentne specjalizacje - wykres 1

Podejście inteligentne od wcześniej prowadzonych polityk innowacyjnych odróżnia wzmocnienie roli rynku i samych przedsiębiorców. Proces przedsiębiorczego odkrywania (ang. entrepreneurial process of discovery) ma charakter oddolny (inicjatywa powinna prowadzić do wskazania wyjątkowych cech i aktywów każdego kraju i regionu, pozwalających zwiększać konkurencyjność). Ma pokazać, z czym region radzi sobie najlepiej w dziedzinie badań, rozwoju i innowacji (B+R+I). Wokół tych dziedzin należy integrować regionalnych partnerów i zasoby. Aby wzmocnić regionalne i usprawnić przepływ wiedzy, regiony zostały zobligowane do przygotowania strategii rozwoju uwzględniających inteligentną specjalizację. Aby wesprzeć je w tym procesie, Komisja Europejska, a ściślej – członkowie grupy roboczej Platforma Inteligentnych Specjalizacji opracowali przewodnik „RIS 3 Guide”.

Polska utkana ze specjalizacji

Województwo warmińsko-mazurskie już dwa lata temu wybrało swoje inteligentne specjalizacje. – Po wielu analizach postawiliśmy na trzy mocne strony regionu. Pierwsza to ekonomia wody, czyli wszystko, co wiąże się z turystyką wodną, rozwojem ośrodków wellness i spa, a także budową jachtów. Drugą specjalizacją jest produkcja żywności wysokiej jakości. Ze względu na doskonałe warunki naturalne, silnych producentów i bazę badawczo-rozwojową możemy z powodzeniem produkować żywność o najwyższym standardzie. Na trzecią specjalizację wybraliśmy przemysł drzewny i meblarski. Będąc regionem nr jeden w Europie w produkcji mebli, chcemy dalej wzmacniać konkurencyjność tej branży – mówił Jacek Protas, marszałek województwa warmińsko-mazurskiego („Sztuka wyboru”, „Warmia i Mazury – biuletyn RPO”, nr 2/2013).

Inteligentne specjalizacje 2

Podkarpackie największy potencjał dostrzega w lotnictwie i kosmonautyce. Zlokalizowana tu Dolina Lotnicza zalicza się do najszybciej rozwijających się klastrów. Na krajowy przemysł lotniczy składa się ponad 120 przedsiębiorstw zatrudniających 25 tys. osób, a łączna wartość jego sprzedaży to 2 mld dolarów (2013 r.). 90% tych zasobów jest skoncentrowanych właśnie w Dolinie Lotniczej. Produkowane tu podzespoły są montowane w samolotach firm Boeing, Airbus, Bombardier, Lockheed Martin czy Embraer. Przemysł ten ma silne wsparcie w nauce (szczególnie Politechnika Rzeszowska z Wydziałem Budowy Maszyn i Lotnictwa) i sektorze B+R. Drugą ważną specjalizacją dla Podkarpacia jest „jakość życia”. W zasadzie nie jest to sektor, lecz kompleks rozwiązań. – Chcieliśmy znaleźć specjalizację wykorzystującą inne zasoby endogeniczne województwa – wyjaśnia Piotr Czerepiuk, jeden ze ekspertów pracujący nad przygotowaniem „Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Podkarpackiego na lata 2014-2020 na rzecz inteligentnej specjalizacji”. Ten potencjał jest wzmacniany posiadaniem przez region pięknego i czystego środowiska, a także poprawiającej się szybko infrastruktury komunikacyjnej. Województwo wskazało jeszcze trzecią specjalizację – ICT – o charakterze wspierającym.

Mazowieckie postawiło na procesy i technologie związane z bezpieczną żywnością, inteligentnymi systemami zarządzania, nowoczesnymi usługami dla biznesu i wysoką jakością życia. Autorzy nowej regionalnej strategii innowacji objaśniają, na czym polegają kolejne specjalizacje. Bezpieczna żywność? Bo województwo należy do największych producentów wyrobów spożywczych – od warzyw i owoców, przez nabiał, po produkty mięsne. Szczególne znaczenie zyskają „przedsięwzięcia umożliwiające rozwój produktów spożywczych wysokiej jakości, zgodnych z ideą zrównoważonego rozwoju, bezpiecznych zarówno dla końcowego odbiorcy, jak i dla środowiska w całym cyklu produkcji i dystrybucji” (informacja prasowa na stronie mazovia.pl).

W województwie kujawsko-pomorskim wybrano osiem inteligentnych specjalizacji. Wśród nich są bezpieczna żywność (rolnictwo, przetwórstwo, nawozy i opakowania); medycyna, usługi medyczne i turystyka zdrowotna; transport, logistyka, (szlaki wodne i lądowe); dziedzictwo kulturowe, sztuka, przemysły kreatywne. – Inteligentne specjalizacje uwzględniają potencjał i mocną stronę danego regionu. Mają one umacniać ten potencjał, aby region mógł być konkurencyjny nie tylko w kraju, ale też, by firmy mogły wejść na rynki światowe – wyjaśniała w marcu 2015 r. Agnieszka Lisek, zastępca dyrektora Departamentu Rozwoju Regionalnego Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu (artykuł na stronie polskieradio.pl). Zaznaczyła też, że wybrane w regionie inteligentne specjalizacje w wyniku pewnych uwag Komisji Europejskiej będą jeszcze poddane przeglądowi. Województwo kujawsko-pomorskie wyliczyło, że na wybrane dziedziny nauki i gospodarki przeznaczy z regionalnego programu 154 mln euro.

W województwie wielkopolskim zidentyfikowano 6 obszarów inteligentnych specjalizacji. Trzy z nich – biosurowce, wnętrza przyszłości, przemysł jutra – to obszary wynikające z tradycyjnych branż gospodarczych Wielkopolski, posiadające „potencjał modernizacji i unowocześnienia” dzięki stykowi z silnymi kierunkami naukowymi. Pozostałe – rozwój oparty na ICT, wyspecjalizowane procesy logistyczne i nowoczesne technologie medyczne – zostały zdefiniowane jako będące odpowiedzią na wyzwania stojące przed regionem (szczegóły na stronie Innowacyjna Wielkopolska).

Projekty regionalnych strategii innowacji (RSI) we wspomnianych województwach były konsultowane wśród mieszkańców, przedsiębiorców, organów administracji publicznej i organizacji pozarządowych. Równolegle trwa proces przedsiębiorczego odkrywania, który ma charakter otwarty i ciągły. Polega on na stałych konsultacjach ze środowiskami przedsiębiorców i instytucjami otoczenia biznesu, ankietowaniu firm lub organizowaniu paneli inteligentnych specjalizacji. Ważny jest bowiem stały monitoring i badanie efektów prowadzonej polityki innowacji. Możliwa jest zmiana inteligentnych specjalizacji, dopisanie nowych bądź rozszerzanie planów działań opisujących poszczególne IS.

Na odmienny wskazania inteligentnych specjalizacji zdecydowało się Pomorskie. Rozpisało konkurs, na który propozycje składały partnerstwa firm i instytucji otoczenia biznesu. Na podstawie zgłoszonych propozycji dokonano oceny i wyboru czterech inteligentnych specjalizacji Pomorza (ISP). Z partnerstwami, które zgłosiły wybrane ISP, Zarząd Województwa Pomorskiego podjął rozmowy w celu doprecyzowania obszarów poszczególnych specjalizacji. Na mocy porozumień z partnerstwami zostaną uszczegółowione kryteria dostępu do wsparcia w ramach tych działań RPO WP 2014-2020, które są skierowane na wspieranie inteligentnych specjalizacji (więcej na stronie ISP).

Własną drogę wybrało też województwo zachodniopomorskie, które najpierw wskazało regionalne specjalizacje. – Identyfikowaliśmy je poprzez analizy i dane statystyczne, które pokazały nam, jakie znaczenie ma dana branża w kontekście rynku pracy, obrotów, eksportu. One stanowią o sile regionu. Inteligentne specjalizacje z kolei są to obszary i branże, które poza cechami przynależnymi regionalnym specjalizacjom charakteryzują się potencjałem badawczo-rozwojowym – mówi Marek Orszewski, zastępca dyrektora Wydziału Zarządzania Strategicznego w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Zachodniopomorskiego (zob. videocast). Urząd prowadzi dialog z przedsiębiorstwami (m.in. ankiety badające plany i potrzeby w zakresie B+R). O wyborze danego obszaru jako inteligentnej specjalizacji zdecyduje koncentracja określonej masy krytycznej firm prowadzących prace badawczo-rozwojowe bądź mających pomysł i potencjał, by takie prace prowadzić. Decyzje mają zapaść do końca 2015 r. Specjaliści z Urzędu Marszałkowskiego w Szczecinie zapewniają, że weryfikacja specjalizacji będzie się odbywać w sposób ciągły, dlatego urząd chce mieć stały kontakt z rynkiem.

Podsumowanie

Po wyborze specjalizacji nastaje czas na wpisanie odpowiednich kryteriów konkursowych, które pozwolą skierować środki unijne na wzmocnienie wyznaczonych przez regiony obszarów. Strategia IS przyczyni się do podniesienia konkurencyjności regionów w wybranych dziedzinach, a pośrednio także do wzmocnienia interwencji funduszy. Dotyczy to nie tylko programów regionalnych, ale też programów Polska Wschodnia, Inteligentny Rozwój czy Horyzont 2020.

Czy inteligentne specjalizacje pozwolą uwolnić potencjał regionów? Dotychczas przedsiębiorcy byli zaledwie elementem w tworzeniu regionalnych strategii innowacji. Teraz zostali podniesieni do rangi współtwórców strategii. System innowacji może dzięki temu zostać urealniony. Mapa Polski wzbogaciła się o nowe specjalizacje – niektóre częściowo zachodzą na siebie, niektóre dublują, ale są wśród nich też niepowtarzalne obszary. Równolegle swoje specjalizacje wyznaczają wszystkie regiony i kraje UE. Gdy spojrzymy na mapę specjalizacjiUnii Europejskiej (na stronie Platformy Inteligentnych Specjalizacji), dostrzeżemy skomplikowany patchwork. Czy UE i kraje członkowskie poradzą sobie z koordynacją tak złożonego systemu, czy uda się uniknąć duplikacji, a osiągnąć efekt synergii? Pewnie przyjdzie poczekać na tę odpowiedź – oby nie była rozczarowująca jak podsumowanie Strategii Lizbońskiej.


[1] Przytaczane za szacunkami P. Zagamé (2010) The Cost of a non-innovative Europe

[3] Artykuł opublikowany w piśmie „Optimum”, nr 2/2011, str. 121

[4] tamże, str. 127

Autor:Jerzy Gontarz 


powrót | do góry | strona główna | kalendarium | regulamin serwisu | pliki cookies | kontakt
Portal jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

© 2005-2016 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości