Portal Finanse Firma Klastry Instytucje Promocja Polityka
Słownik Innowacji - Leksykon haseł
Słownik Innowacji - haseł
Hasło:GOSPODARKA OPARTA NA WIEDZY
Rodzaj:Słownik2011
Język:pl

to określenie współczesnego etapu rozwoju gospodarki, gdzie odgrywa decydującą rolę w stymulowaniu rozwoju gospodarczego i społecznego. Pojęcie pojawia się w połowie lat 80. poprzedniego wieku w pracach OECD w kontekście wskazywanego początku przełomu cywilizacyjnego oznaczającego wypieranie ery przemysłowej przez bliżej jeszcze niezdefiniowaną cywilizację postindustrialną. Gospodarka wiedzy czy cywilizacja wiedzy, to modne określenia, które są często nadużywane zarówno w rozważaniach naukowych, jak i w publicystyce. Niejednokrotnie są to terminy nieprecyzyjne zdefiniowane, a jednocześnie używane zamiennie z takimi pojęciami jak: gospodarka cyfrowa, gospodarka sieciowa, Społeczeństwo informacyjne, digitalne, cyfrowe, poprzemysłowe, postindustrialne, postmodernistyczne, i wiele innych.
De facto wszystkie definicje różnią się w zależności od tego, jakie elementy są w nich akcentowane, a jakie pomijane; ale wszystkie tworzone są celem systematyzacji zjawisk zachodzących od kilkudziesięciu lat w gospodarkach i społeczeństwach.
W szeregu prac sugeruje się używanie określenia gospodarka napędzana wiedzą (knowledge driven economy), rozumiejąc ją jako taką, w której jako taka (nakłady i stan wiedzy) staje się ważniejszym czynnikiem determinującym tempo rozwoju i poziom rozwoju gospodarczego, od nakładów i stanu oraz (wolumenu) środków trwałych.[1]
Genezy GOW upatruje się w związku z dynamicznym rozwojem sektora ICT i wytwarzanym w nim produktom; zapoczątkowanym po II wojnie światowej i przybierającym na sile szczególnie w ostatnich latach. 
„Przedwojenni” naukowcy uprawiali naukę niejako na własną rękę, traktując ją jako misję i nie dysponując zbyt dużymi nakładami na badania. II wojna światowa przyniosła w tej materii zasadniczy zwrot, ponieważ wkład uczonych w gospodarkę (głównie jej militarną gałąź) spowodował nie tylko wzrost liczby naukowców, ale także znacznie zwiększenia nakładów na naukę i badania. Po wojnie i jeszcze w latach 60., to uczeni decydowali o potrzebach nauki, czyli de facto o tematyce realizowanych badań. W latach 70. ich decyzyjność została znacznie ograniczona poprzez wzrost znaczenia i roli państwa – wzrosła z kolei rola analityków rządowych, polityków, ekonomistów. Skutkowało to tym, iż badania stosowane uznano za miarę i źródło postępu cywilizacyjnego. Ten stan uległ kolejnej zmianie i w latach 80. i 90., kiedy państwa rozwinięte wkroczyły na nową drogę rozwoju, której cechą charakterystyczną było zastosowanie na szeroką skalę zdobyczy technologicznych. Wobec gwałtownego rozwoju informatyki, mikroelektroniki i in. nauka została uwikłana w rozwój gospodarczy do tego stopnia, że polityka naukowa zaczęła przekształcać się w politykę naukowo-techniczną i innowacyjną, a jednocześnie znacznie wzrosła rola instytucji pośredniczących pomiędzy nauką i gospodarką. Wskazywane procesy nabierają coraz większej dynamiki, a polityka naukowa zostaje podporządkowana strategii wzrostu gospodarczego. Priorytetem staje się edukacja, aby nowa mogła rozpowszechniać się w społeczeństwach i stać się podstawą rozwoju społeczeństwa wiedzy i gospodarki wiedzy. Kluczową rolę w tym zakresie odgrywają uniwersytety i instytucje sfery B + R, stając się katalizatorem kreatywność, innowacyjność i przedsiębiorczość .
Opisując GOW przeciwstawia się jej cechy charakterystyczne, cechom gospodarki przemysłowej; gdzie masowa, fordowska produkcja dóbr i ekonomia skali, ustępuje produkcji i dystrybucji wiedzy, która traktowana jest (obok surowców kapitału i pracy) jako najbardziej znaczący zasób.[3] Przejście od gospodarki przemysłowej do GOW charakteryzują [2]:
1) dematerializacja – przekształcenie aktywów materialnych w niematerialne, stanowiące o wartości przedsiębiorstwa; staje się źródłem przewagi przedsiębiorstwa;
2) dynamizacja i przyspieszenie – wyścig innowacyjny, skracanie czasu powstania i życia nowego produktu, strategia imitacji zastępowana potrzebą innowacji;
3) decentralizacja – rozwój sieci wytwórczych i elastycznych modeli biznesu;
4) niepewność (gospodarka turbulencji) – niczego nie możemy być pewni, dzisiaj efektywnie prosperujące jutro może nie istnieć;
5) – wzrost zasięgu rynków (globalna wioska).
W tych warunkach zastępuje pracę i kapitał jako podstawowe źródło dobrobytu społecznego.
Zdolność tworzenia wiedzy, a przede wszystkim jej przekształcania w nowe produkty, usługi i technologie decyduje o sukcesie rynkowym przedsiębiorstw i całych gospodarek. Jednocześnie globalizująca się gospodarka faworyzuje byty niematerialne: idee, wiedzę, informację, sieci powiązań itp. Rozwija się nowy rodzaj globalnego rynku i społeczeństwa zakorzeniony we wszechobecnej sieci elektronicznej. Brak zdolności docierania i korzystania z wiedzy umożliwiającej racjonalne umiejscowienie się w logice sieci skutkuje społeczną alienacją bądź ekonomiczną polaryzacją.
Fundamentem rozwoju GOW jest , a przede wszystkim zdolność jej przekształcania w nowe rynkowe zastosowania produktowe, organizacyjne i technologiczne (innowacje ). Świat w zdumiewający sposób przeistacza się zgodnie z koncepcją austriackiego ekonomisty J.A. Schumpetera z pierwszej połowy XX w. (tzw. „era Schumpetera”), której głównymi ogniwami są [2]:
innowacje i procesy innowacyjne,
− innowacyjny oraz rola nowych firm w transferze i komercjalizacji technologii,
− twórcza destrukcja i jej ekonomiczne, strukturalne i społeczne skutki, 
− prawidłowości zmian technologicznych w czasie (długie fale Kondratieffa).
Współczesna kombinacja tych elementów uzupełniona o kreatywność osób i zespołów tworzy dynamiczną gospodarkę wiedzy, opartą na zdolnościach wykorzystania szans generowanych przez dynamiczne otoczenie, w którym żyjemy. Warunkami wykorzystania przez przedsiębiorstwa, regiony i państwa nowych możliwości związanych z transformacją gospodarki od struktur przemysłowych do struktur opartych na wiedzy są [4]:
1) akceptacja przez społeczeństwo i podmioty gospodarujące dla ciągłych innowacji i zmian oraz twórczej destrukcji w życiu codziennym, 2) wytworzenie efektywnego systemu bodźców ekonomicznych, stymulującego absorpcję nowej wiedzy przez ludzi i podmioty gospodarujące oraz wspierającego niezbędne przemiany społeczne, 3) rozwój nowych kwalifikacji, kompetencji zawodowych oraz motywacji do aktywnego włączenia się ludzi w przeobrażenia ekonomiczno-społeczne, 4) cyfryzacja gospodarki i społeczeństwa – rozwój i szeroka dostępność infrastruktury ICT (internet szerokopasmowy) oraz procedur administracyjnych i e-usług (podpis elektroniczny, e-podatki itp.), 5) rozwój efektywnych systemów innowacyjnych na styku biznesu, nauki, administracji i społeczeństwa, zdolnych do wykorzystania rosnących zasobów globalnej wiedzy oraz procesów ich powiększania.
Rozwój GOW generuje rewolucyjne zmiany na rynkach pracy. Współczesne przedsiębiorstwa przekształcają się w sieci wytwórcze, w których praca jest wykonywana przez projekty, zasadniczo zmieniając stosunki pracy czy role partnerów społecznych. Pozycja społeczna wynika obecnie z konkretnych umiejętności, wykorzystywanych zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Do podstawowych należą te z zakresu posługiwania się techniką komputerową i multimedialną. Już w latach 80. XX w. pojawiło się pojęcie „piśmienności komputerowej” (computer literacy) odnoszące się do umiejętności obsługi sprzętu i programów komputerowych. W miarę jednak rozwoju technologii informacyjnych wymagania dotyczące zakresu niezbędnych umiejętności pozwalających na efektywną pracę z wykorzystaniem ICT rozszerzały się – pojawiły się koncepcje piśmienności informacyjnej, cyfrowej czy medialnej. Okazało się bowiem, że istotniejsze, ale zdecydowanie trudniejsze do opanowania, są umiejętności pozyskiwania, analizowania i przetwarzania informacji [2].
Zmiany organizacji pracy, wywołane rozwojem technologicznym, stanowią przyczyny i jednocześnie konsekwencje powstawania nowych zawodów, zanikania starych lub zmiany ich charakteru, a przede wszystkim – zmiany wymagań kwalifikacyjnych wobec pracowników. Rosnące wymagania wobec pracujących we wszystkich branżach i sektorach powodują, że wszystkie nowe i stare, ale organizowane na nowy sposób zawody wymagają dużej wiedzy.
Dominującą kategorią świata pracy stają się pracownicy wiedzy. W dobie GOW grupa pracowników określanych dotychczas mianem „białe kołnierzyki” stała się właściwie pracownikami informacyjnymi (information workers). Ponadto powstała nowa kategoria pracowników – „złote kołnierzyki” – profesjonaliści z wyższym wykształceniem, których praca wymaga wykorzystania specjalistycznej wiedzy w celu rozwiązywania problemów. Wśród osób należących do tej grupy wymienia się: prawników, lekarzy, księgowych, inżynierów, profesorów uczelni. Szerokie zastosowanie wiedzy, przekładające się na produktywność i innowacyjność, doprowadziło do wyróżnienia nowych grup – specjalistów wiedzy (knowledge professionals) i zarządzających wiedzą (knowledge executives).
Dotychczas dominujące w stosunkach przemysłowych wymagania dotyczące umiejętności wykonywania konkretnych czynności odchodzą w przeszłość. Na ich miejsce pojawiają się wymagania dotyczące tzw. kompetencji kluczowych (np.: uczenia się i rozwiązywania problemów, myślenia, komunikowania się, współpracy i porozumienia w grupie itp.), czyli odnoszących się nie do wykonywania określonych praktycznych czynności, lecz do sprawowania różnorodnych funkcji w tym samym czasie oraz zdolności akceptowania zmian i adaptacji.


Jednocześnie wobec nowych wymagań ludzie muszą ponadto nauczyć się zarządzania sami sobą. Dwudziestowieczne wynalazki pozwalają na globalną, sieciową wymianę informacji i wiedzy pewnym grupom posiadającym dostęp do nich; pozostawiają jednocześnie na uboczu znaczne grupy społeczne, z których rekrutują się elektroniczni analfabeci. Stąd niezwykle istotne są próby tworzenia równego dostępu do mediów elektronicznych wszystkim grupom społecznym.
 

Małgorzata MATUSIAK
Krzysztof B. MATUSIAK


Źródła: [1] L. Zienkowski, Gospodarka „oparta na wiedzy” – mit czy rzeczywistość? [w:] L. Zienkowski (red.), a wzrost gospodarczy, Scholar, Warszawa 2003; [2] K.B. Matusiak, Budowa powiązań nauki z biznesem w gospodarce opartej na wiedzy. Rola i miejsce uniwersytetu w procesach innowacyjnych, SGH, Warszawa 2010; [3] P. F. Drucker, Społeczeństwo pokapitalistyczne, PWN, Warszawa 1999; [4] Budowanie gospodarki opartej na wiedzy. Szanse i wyzwania stojące przed krajami kandydującymi do członkostwa w Unii Europejskiej, w: Gospodarka oparta na wiedzy. Perspektywy Banku Światowego, red. A. Kukliński, KBN, Biuro Banku Światowego w Polsce, Warszawa 2003; [5] Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007-2013, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa, 27 kwietnia 2006.

 Tłumaczenia:

  • en Knowledge-Based Economy

 Artykuły na Portalu Innowacji:



powrót | do góry | strona główna | kalendarium | regulamin serwisu | pliki cookies | kontakt
Portal jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

© 2005-2018 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości