Co to jest foresight?¹

 

Klasycznie rozumiane planowanie działań możliwe jest tylko wtedy, gdy ich horyzont czasowy jest stosunkowo krótki. Oczywiście dla różnego rodzaju działań pojęcie to będzie oznaczało inny odcinek czasu, jednakże zawsze oznacza to taki okres, dla którego jesteśmy w stanie z dość dużym prawdopodobieństwem określić zmiany istotnych dla nas parametrów.

Zupełnie inaczej jest w przypadku bardzo długiego czasu, na przykład 20 lat, w którym mogą zajść tak radykalne zmiany, że niemożliwa jest ekstrapolacja posiadanej wiedzy. W takim przypadku nie ma sensu próba planowania działań, a jedynie można rozważać trendy i dość ogólne scenariusze rozwoju sytuacji w myśl popularnej zasady, że nie można przewidzieć przyszłości, a co najwyżej starać się, aby się do niej jak najlepiej przygotować. W tym kontekście pojęcie foresight ma szereg różnych znaczeń.

Po pierwsze foresight jest zbiorem narzędzi, które ułatwiają konstrukcję scenariuszy rozwoju sytuacji w stosunkowo dalekiej perspektywie (zwykle 10-20 lat) lub też w takich przypadkach, gdy może nastąpić trudny do przewidzenia rozwój sytuacji (np. na polu walki, gdy przeciwnik stara się zastosować zaskakujące manewry). Dlatego też oprócz metod analitycznych w procesie foresight stosowane są metody heurystyczne (np. burza mózgów). 

Po drugie foresight powinien mieć charakter ciągłego procesu, w którym przeprowadzane są poszczególne "projekty tematyczne foresight". Projekty te ponawiane są zwykle po okresie, w którym wystąpiły istotne zmiany opisywanej przez nie sytuacji. Dobrym przykładem są tutaj działania prowadzone w Japonii (8 narodowych projektów foresight) i w Niemczech.
Po trzecie foresight nie jest metodą naukową, lecz kombinacją czterech elementów:
   • Intuicji;
   • Metody;
   • Analizy antycypacyjnej;
   • Rozwoju trendów.

 

 

RODZAJE PROJEKTÓW FORESIGHT

W literaturze światowej rozróżnia się ogólnie dwa rodzaje projektów: foresight regionalny (Regional Foresight) i foresight technologiczny (Technology Foresight), czasami stosowane było też określenie foresight branżowy (np. w zakresie
wytwarzania i wykorzystywania energii), jak również ich kombinacje.

Elementy foresightu technologicznego:
   • Identyfikacja kluczowych technologii w przyszłości;
   • Ocena szans i zagrożeń dla technologii;
   • Identyfikacja działań, które należy podjąć w celu rozwoju
technologii;
   • Budowa scenariuszy.

 

Elementy foresightu regionalnego:
   • Identyfikacja kluczowych dla danego regionu kierunków
rozwoju;
   • Uzyskanie konsensusu społecznego w sprawie kierunków
rozwoju;
   • Identyfikacja kluczowych organizacji potrzebnych do osiągnięcia
zamierzonych kierunków;
   • Stworzenie sieci współpracy pomiędzy jednostkami, które
podejmą zaplanowane działania;
   • Budowa scenariuszy.

 

W przypadku procesu planowania mamy zwykle do czynienia ze zbiorem warunków brzegowych (W) i zbiorem parametrów stanu (P) przedstawiających szczegółowy opis badanego obszaru, który wynika z istniejących (lub zakładanych) warunków. Wynikiem planowania jest hipotetyczny obraz sytuacji w przyszłości z ewentualnym oszacowaniem prawdopodobieństwa jego zaistnienia.

W przypadku procesu foresight wychodzi się również z opisu warunków brzegowych (Wo) i wynikających z nich parametrów stanu (Po). Jednakże bazując na tych danych oraz wynikach prac ekspertów, zakłada się ogólny scenariusz rozwoju sytuacji (np. dynamiczny wzrost gospodarczy związany
z inwestycjami w wybrany sektor technologii). W następnym etapie prowadzone są prace, które mają określić, jak powinny być ukształtowane warunki (W1) i parametry (P1), aby osiągnąć zakładany scenariusz oraz jakie mogą wystąpić przeszkody utrudniające jego realizację. Scenariusz ten nie ogranicza się jedynie do obszaru nauki i technologii, lecz zawiera także opis efektów ekonomicznych i społecznych.

Ostateczny scenariusz otrzymuje się zwykle na drodze iteracji, tj. poprzez kilkukrotne przymierzanie zakładanych parametrów (W) i (P), co jest jedną z charakterystycznych cech procesów foresight (na rysunku oznaczony gwiazdką /*/). Drugą jego cechą jest konsultacja wstępnie opracowanych scenariuszy z dużą grupą ekspertów i osób zainteresowanych jego realizacją /**/.

 

* * * * *

Foresight, według definicji podanej przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji (obecnie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego), jest procesem kreowania kultury myślenia społeczeństwa o przyszłości, w którym zarówno naukowcy, inżynierowie, jak i przedstawiciele przemysłu czy pracownicy administracji publicznej biorą udział w wyznaczaniu strategicznych kierunków rozwoju badań i rozwoju technologii, by tym samym przysporzyć gospodarce jak największych korzyści ekonomicznych i społecznych. Uczestniczący w projektowaniu foresight ustalają priorytetowe kierunki badań, wspólnie tworząc wizję przyszłych osiągnięć. Poza celami doraźnymi (zbudowanie scenariuszy) foresight ma więc jeszcze istotne znaczenie dla zaspokajania zapotrzebowania na knowhow naukowe, biznesowe i kulturowe, co ma podstawowe znaczenie na przykład dla polityki inwestycyjnej państwa w sferze badawczo-rozwojowej.

 

---

¹ Kuciński J., "Organizacja i prowadzenie projektów foresight w świetle doświadczeń międzynarodowych", Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN, Warszawa