Portal Finanse Firma Klastry Instytucje Promocja Polityka
Artykuły analityczne
2011/02/07 10:21:59
Klastry w konwoju

Ponad dwadzieścia lat temu Michael E. Porter stworzył definicję klastrów przemysłowych, która w teoretyczny sposób ujmowała tworzenie się skupisk powiązanych ze sobą firm, a których działalność opierała się zarówno na współpracy, jak i na konkurowaniu ze sobą. Z biegiem czasu teoria znalazła zastosowanie w praktyce, w celu świadomego i zamierzonego tworzenia klastrów. Jedną z nowszych teorii, ujmującą innowacyjne podejście do rozwoju klastrów, jest konwoju Menscha i Bertolina.

Klastry przemysłowe, według pierwotnej definicji Portera ujętej w publikacji „Competitive Advantage of Nations”, to geograficzne skupiska wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, jednostek świadczących usługi, firm działających w pokrewnych sektorach i związanych z nimi instytucji w poszczególnych dziedzinach, konkurujących między sobą, ale jednocześnie współpracujących. Podstawowa koncepcji gospodarki aglomeracyjnej była znana ekonomistom jednak już w roku 1890 z prac brytyjskiego ekonomisty Alfreda Marshalla, który jako pierwszy zdefiniował okręgi przemysłowe jako zlokalizowaną sieć producentów połączonych ze sobą w ramach społecznego podziału pracy, w koniecznym powiązaniu z lokalnym rynkiem pracy.

Z faktu bliskości geograficznej, którą charakteryzują się firmy w klastrze, wynika wiele korzyści. Jest to przede wszystkim nagromadzenie w jednym miejscu specyficznej wiedzy, kwalifikacji oraz specjalizacji, co wiąże się z łatwiejszym dostępem do pracowników i partnerów biznesowych. Umożliwia to również realizację wspólnych działaniach w niektórych obszarach. Powyżej wymienione cechy klastra przekładają się na korzyści ekonomiczne, w tym wyższą produktywności, rentowność i innowacyjność firm, a co za tym idzie – wyższą konkurencyjność prowadzonej działalności gospodarczej.

Według klasyfikacji Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), istnieją następujące typy klastrów:

  • klastry oparte na wiedzy– skupiające firmy, dla których kluczowy jest bezpośredni dostęp do badań podstawowych oraz publicznych instytucji badawczych i uczelni wyższych (typ charakterystyczny dla przemysłu lotniczego, chemicznego, elektronicznego);
  • klastry oparte na korzyściach skali– skupiające firmy powiązane z instytutami technicznymi i uniwersytetami prowadzące własne badania na mniejszą skalę (typ charakterystyczny dla przemysłu samochodowego, maszynowego);
  • klastry wyspecjalizowanych dostawców– skupiające przedsiębiorstwa o dużej intensywności prac badawczo-rozwojowych, kładące nacisk na innowacje produktowe (typ charakterystyczny dla firm produkujących komponenty do złożonych systemów produkcyjnych, np. oprogramowanie i sprzęt komputerowy);
  • klastry uzależnione od dostawcy– skupiające firmy importujące technologie w formie dóbr kapitałowych i połproduktów, których działalność innowacyjna determinowana jest przez zdolności do współdziałania zarówno z dostawcami, jak i usługami posprzedażnymi (typ charakterystyczny dla tradycyjnych gałęzi: przemysłu przetwórczego, włókienniczego, rolnictwa, leśnictwa, przemysłu meblarskiego, metalowego oraz sektora usług).

Klastry rozwijają się w różnych dziedzinach takich jak biotechnologia, informatyka, zdrowie czy  środowisko.

klastra Portera jako punkt wyjściowy do modelu konwoju

Porter rozwinął i uaktualnił swoją koncepcję klastra w 1998 roku w publikacji “Clusters and the New Economics of Competition”, która ukazywała jak wertykalnie i horyzontalnie powiązani partnerzy gospodarczy mogą zdobyć przewagę konkurencyjną nad innymi podmiotami. Wynika to z faktu, że oprócz konkurencji w klastrze występuje także współpraca, czy teżwspółdziałanie, zwłaszcza pomiędzy sektorem przedsiębiorstw, administracją i sektorembadawczo-rozwojowym. Współpraca ta służy jak najlepszemu ukształtowaniu iwykorzystaniu wszystkich dostępnych w danej lokalizacji zasobów (infrastruktury, kapitałuludzkiego, funduszy publicznych itp.). Koncepcja klastra wyraźnie wskazuje, iż o pozycjikonkurencyjnej pojedynczej firmy decyduje także jej otoczenie.Współpracę mogą także zawiązywać poszczególne firmy (zwłaszcza małe i średnie) w celulepszego konkurowania z większymi podmiotami z innych lokalizacji, tworzenia efektywnego łańcucha wartości (sieci kooperacyjnych) lub wykorzystania korzyści skali, na przykład poprzez wspólny marketing i promocję. Firmy mogą także jednoczyć siły w kontaktach z administracją i pozytywnie rozumianym lobbingu. W końcu poszczególne firmy lub grupy firm mogą również realizować wspólne projekty badawcze z jednostkami badawczymi.

Jednym z typowych klastrów z punktu widzenia Portera jest kalifornijski win obejmujący sek­tory wspomagające produkcję win i uprawę winorośli. Sektory wspomagające do przede wszystkim: urządzenia do produkcji win, produkcję beczek, butelek, kapsli i korków, etykiet, wydawnictwa spe­cja­listyczne oraz public relations i reklamę. Z kolei sektor uprawy wino­rośli obejmuje: produkcję nawozów i środków ochrony roślin, urzą­dze­nia do zbioru winogron, technologię nawadniania. silnie współpracuje również z kalifornijskim sektorem gas­tro­no­micznym, sektorem spożywczym (wyroby komplementarne) i z sek­to­rem turystycznym.

Największym i najsłynniejszym klastrem na świecie natomiast jest Dolina Krzemowa (Silicon Valley) znajdująca się na przestrzeni niemal 500 km kw. Między Palo Alto a San Jose w Kalifornii mieści się przeszło 6 tysięcy firm z sektora wysokich technologii, w których zatrudnionych jest ponad milion osób. Większość z nich zajmuje się rozwojem mikro­elektro­niki i komputerów. Dolina Krzemowa to wspólnota techno­lo­gi­czna, charakteryzująca się dużą mobilnością personelu. Mobilność oraz wspólne korzenie stały się źródłem społecznych i profesjonalnych sieci umożliwiających przepływ informacji i wiedzy oraz ich szybką dyfuzję.

Podsumowując zatem, podstawowymi wyznacznikami klastrasą: przestrzenna koncentracja podmiotów, ponadbranżowy charakter, powiązania podmiotów odpowiadające współzależnościom strategicznym, powiązania podmiotów odpowiadające relacjom społecznym, koncentracja na wszystkich elementach klastra, a nie na indywidualnym przedsiębiorstwie oraz koncentracja na lokalnym otoczeniu przedsiębiorczości, a nie na subsydiowaniu firm czy przedsięwzięć.

W opozycji do modelu klastra, którego teoretyczne ramy wyznaczył Porter, powstała koncepcja modelu konwoju będąca wynikiem przypadkowego spotkania między niemieckim ekonomistą, profesorem Gerhardem Menschem i Juanem A. Bertolinem, dyrektorem innowacji w Parku Naukowo-Technologicznego przy Uniwersytecie Jaume I w Castellon w Hiszpani. Naukowcy uznali iż potrzebny jest nowy rozwoju klastrów, w odróżnieniu od modelu przedstawionego przez Portera. Twierdzą oni, że koniecznym jest odzwierciedlenie w modelu przyspieszonego wzrostu gospodarczego, technologicznego i społecznego na miarę kolejnej dekady do roku 2020 przy jednoczesnym zaznaczeniu nieefektywnych dziedzin funkcjonowania obecnych klastrów.

Mensh i Bertolin, opierając się na publikacji Christiana Ketelsa z roku 2003 „The Development of the concept – present experiences and Further Developments”, twierdzą, że klastry oparte są na wertykalnych powiązaniach bez konkretnego zdefiniowania, które działalności powinny należeć do klastra, a które nie. Autorzy zarzucają również, że działanie które podejmują firmy w klastrach są dość chaotyczne, bez wcześniejszego przygotowania. Firmy kręcą się w kółko szukając jakichkolwiek możliwości biznesowych. Ponadto, autorzy przyznają racje rozumowaniu Ketelsa, w którym kwestionuje on efektywność i skuteczność w tworzeniu klastra, to znaczy, że środki przeznaczone na stworzenie wartości ekonomicznej są większe niż koszt alternatywny. Oczywiście zadają też pytanie, czy jest w stanie funkcjonować kiedy początkowe wsparcie wyczerpie się. Wynika to z faktu, że tworzenie klastra jest tak naprawdę działaniem długoterminowym, a w rzeczywistości mogą okazać się wyższe od założeń. W końcu dostrzegają oni, że w obecnym modelu rozwoju znajdują się statyczne elementy z potencjałem rozwoju (choćby nawet dzięki przypadkowym odkryciom), ale brak mu konkretnego „kierowcy”, „dyrektora” czy „napędu ciągnącego”, który generowałby dynamikę w środowisku.

konwoju w naukach społecznych źródłem koncepcji rozwoju klastra

Pojęcie modelu konwoju, z którego czerpali inspiracje Mensch i Bertolin, pojawiało się dotychczas w naukach społecznych, koncentrując się na osobistej sieci wsparcia społecznego (konwojów) oraz ich wpływuna samopoczucie jednostki podczas całego okresu trwania życia. Według autorów tej koncepcji, Roberta L. Kahna i Toni C. Antonuccia, jednak konwój to coś więcej niż sieć, jest to koło wsparcia, w obrębie którego ludzie przemieszczają się wraz z upływem czasu.

Głównymi fundamentami modelu konwoju są właśnie społeczne wsparcie, możliwości i oczekiwania. Po pierwsze, według teorii, wymagania dotyczące wsparcia są określone przez cechy osoby, od której oczekuje się wsparcia, jak również sytuacji. Po drugie, struktura konwoju jest zdeterminowana przez cechy osoby, która wsparcia oczekuje, jak również wymagania tej osoby i ogólnej sytuacji zewnętrznej. Wreszcie, struktury konwojowe wsparcia społecznego mogą posłużyć do znalezienie porozumienia między wpływem czynników sytuacyjnych a dobrym samopoczuciem jednostki. Szczególnie istotna dla autorów modelu konwoju w rozwoju klastrów była pozycja “Social Relations in Childhood and Adolescence: The Convoy Perspective, napisana przez Mary J. Levitt w 2005 roku, w której autorka odnosiła się do terminu konwoju, raczej niż do sieci, twierdząc że jednostka jednocześnie chroni, jak i jest chroniona ze względu na dynamiczny charakter sieci społecznych, które przemieszczają się i zmieniają wraz z trwaniem życia jednostki.

W modelu konwoju zatem, sieci społeczne są postrzegane jako dynamiczne struktury hierarchiczne otaczające jednostkę przez całe życie i to stanowi punkt wyjścia dla  nowej koncepcji rozwoju klastra. Mensch i Bertolin uważają, żemodel konwoju w rozwoju klastrów ma wiele podobieństw do tego stworzonego w naukach społecznych, reprezentującego zależność między człowiekiem i jego bezpośrednim otoczeniem.

konwoju jak innowacyjne podejście w teorii rozwoju klastra

Mensch i Bertolin twierdzą, że również koncentrują swoją uwagę wokół jednostki, którą dla nich jest element “lokomotywy”, przyciągającywszystkie inne podmioty i ciągnący je w jednym kierunku, przy jednoczesnym działaniu czynników zewnętrznych i wewnętrznych. konwoju to zbiór koncentrycznych kręgów znajdujących się w określonych stopniu bliskości i zależności, poruszających się obok „lokomotywy”. Autorzy tej nowej koncepcji zakładają, że w obecnej sytuacji ekonomicznej, biorąc pod uwagę istotę tworzenia nowych modeli w celu poprawy konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw, konieczne jest ponowne zdefiniowanie szeroko wprowadzonego w życie modelu.

Mensch i Bertolin wyszli od założenia, żenowa inicjatywa zawsze musi mieć element, który powoduje zmianę, która generuje „ruch odśrodkowy spirali” (nie dośrodkowy). Inicjatywa powinna zatem być tworzona od wewnątrz. W modelu konwoju funkcję tą spełnia kluczowy element jakim jest wcześniej wspomniana „lokomotywa”, który napędza ekosystem innowacji za pośrednictwem głównego przedsiębiorstwa lub kluczowego projektu.

Lokomotywa, jako jednostka napędzająca, podobna jest do skonsolidowanej spółki, która po utworzeniu, przyciąga w jedno miejsce powiązane przedsiębiorstwa. Te powiązane firmy mogą działać w innych sektorach i dyscyplinach, ale są zaangażowane w działania związane z główną misją firmy. Skupienie się tych firm w jednym miejscu zachęca do współpracy(konkurencja oraz współpraca) w kierunku osiągnięcia wspólnego celu. Z założenia, „lokomotywa” nigdy się nie zatrzymuje się i tworzy atrakcyjną aurę, która umożliwia przyciąganie firm czy inicjatyw, które przyczynią się do poprawy procesu tworzenia wartości i synergii między nimi, zawsze w oparciu o pewien zestaw przyjętych celów.

konwoju nie odnosi się do konkretnego sektora. Można go porównać do pojazdu przegubowego, którego całkowita waga jest prowadzona przez siłę ciągnącą "lokomotywy". Według autorów, konwoju jest dynamiczny w porównaniu do statycznego modelu klastra Portera. Działa jak magnes przyciągający firmy zainteresowane współpracą czy różnorodne inicjatywy, które umożliwiają jego ciągłe doskonalenie, ciągłe tworzenie wartości i synergii.

W konwoju istotnym jest dostarczanie ruchu w klastrze przy jednoczesnym zachowaniu wszystkich pozytywnych skutków gospodarczych wymienionych przez Portera (nowe miejsca pracy, dobrobyt, itp.). Innymi słowy, zgromadzenie firm, klientów, dostawców i innych instytucji w jednym miejscu zwiększa możliwości innowacyjne, jednakże skutkite są wzmacniane w modelu konwoju, ponieważ działalności klastera skupia się na potrzebach spółki lub projektu będącego lokomotywą.

konwoju może być stosowany do regeneracji sektorów tradycyjnych i tradycyjnych technik zarządzania, które nie były w stanie dostosować się do przyszłości. Przykładem, który wymagałby zastosowanie modelu konwoju, a na który powołują się autorzy modelu jest hiszpański płytek ceramicznych w Castellon, produkujący zarówno płytki podłogowe, jak i ścienne. W skład klastra wchodzą również firmy produkujące ceramikę kolorową, maszyny budowlane jak i realizujące działania (dostawa surowców, produkcja listew, projektowanie). Działalność klastra została w dużym stopniu dotknięty przez globalny kryzys finansowy, co doprowadziło do zamknięcia wielu firm lub ich  restrukturyzacji. Rozpylona struktura klastra oznaczała, że główny nacisk położono na produkcję, marketingu, dystrybucję i inne procesy o mniejszym znaczeniu. Według Menscha i Bertoliniego należało jednak zmienić topodejście w celu stworzenia nowych możliwości biznesowych aby móc konkurować z charakteryzującą się niskimi kosztami produkcją w Azji.

Living Lab jako podstawa tworzenie lokomotywy

Jak wyłaniają się lokomotywy? Autorzy modelu twierdzą, że należy na początku stworzyć odpowiednie otoczenie do tworzenia nowych pomysłów, które po ich zidentyfikowaniu, mogą być realizowane w krótkim okresie. Z tym wiąże się narzędzia, takie jak Living Lab, współtworzenia na podstawie crowdsourcingu, będącego najnowszym trendem badania opinii, jednocześnie najtańszym i najbardziej wiarygodnym. Bazuje on na informacjach uzyskanych od społeczności internetowych skupionych wokół produktu lub konkretnego zagadnienia. Dzięki moderowanej dyskusji na forach lub grupach dyskusyjnych jesteśmy w stanie uzyskać kluczowe informacje od liderów opinii oraz bezpośredniego targetu.

Pojęcie Living Lab natomiast oznacza metodykę prowadzenia działań badawczo-wdrożeniowych w warunkach gospodarki opartej na wiedzy i społeczeństwa informacyjnego, w której innowacyjne produkty, usługi, bądź aplikacje są opracowywane, testowane i udoskonalane w warunkach rzeczywistych, w ramach interdyscyplinarnych zespołów obejmujących wszystkie zainteresowane podmioty – od inżynierów i badaczy, poprzez przedsiębiorców, władze lokalne, organizacje społeczne, aż po obywateli.

Sposób prowadzenia badań to przede wszystkim skupianie się na ludziach (obywatelach) i ich wymaganiach oraz oczekiwaniach, ponieważ to właśnie człowiek ma być źródłem innowacji, a nie tylko obiektem testów bądź informacji zwrotnej niezbędnej do udoskonalania produktów. Ponadto, proces tworzenia innowacji powinien być procesem otwartym, co oznacza szerokie partnerstwo wielu różnych organizacji (), jak i demokratycznym czyli pozwalającym na udział całych społeczności użytkowników końcowych. Istotne jest też to, że każdy LivingLab oparty jest na współpracy kluczowych dla danego regionu graczy (włącznie z lokalną administracją), dzięki czemu skuteczniej włącza się w realizację jego strategicznych celów.

Koncepcja Living Labs powstała w ramach międzynarodowej grupy eksperckiej AMI@Work Family of Communities, która od 2004 roku ściśle współpracujące z Komisją Europejską. Począwszy od listopada 2006 r., regiony, miasta i organizacje, które stworzyły własne Living Labs (obecnie – ponad 200) zrzeszone są w europejskiej sieci ENoLL (ang. European Network of Living Labs). Inicjatywa jest wspierana nie tylko przez Komisję Europejską, ale, przede wszystkim, przez kolejne unijne kraje przewodniczące oraz poszczególne regiony. Obecni członkowie sieci ENoLL używają różnorodnych technologii, metod i aplikacji, jednocześnie korzystają ze współpracy z dostawcami zaawansowanych rozwiązań technologicznych i instytucjami badawczymi. Podsumowując, wynikiem Living Lab ma być połączenie dwóch niezależnych dotąd działań: rozwoju i komercjalizacji nowych technologii,  w jeden ciągły proces mający na celu stworzenie nowego produktu lub usługi.

Miejsce zarządzania projektem w modelu konwoju

Zarządzanie projektem jest to planowanie i zarządzanie szeregiem działań zmierzających do osiągnięcia celów biznesowych poprzez realizację projektu w określonym czasie oraz budżecie. Ogólnie w teorii przyjmuje się, że istnieją podstawowe ograniczenia projektowe: zakres projektu, czas projektu, budżet projektu. Główne ograniczenia projektowe są wzajemnie ściśle powiązane (zmian każdego z nich pociąga zmianę dwóch pozostałych), determinują również sposób realizacji projektu oraz sposób postrzegania ryzyka w projekcie.

Jest to istotne ze względu na fakt, że w przypadku modelu konwoju dochodzi jeszcze jedna kwestia, mianowicie metodologia zarządzania projektem, która ma kluczowe znaczenie w kontekście tego nowego, złożonego modelu i wymaga, według autorów modelu konwoju, nowej perspektywy. Projekty nie są realizowane tylko w odpowiedzi na wstępne wymagania użytkowników, muszą być w stanie ciągłej adaptacji do zmieniających się wymagań i nowych produktów. Ostateczny cel może różnić się od początkowej wartości docelowej opartych na wstępnych wymaganiach użytkownika. Wymaga to elastyczności i nowego paradygmatu zarządzania projektami i filozofii (high impact, short time, czyli duży wpływ w krótki czasie) oznaczającej, że projekty wykonywane są w oparciu o stałą informację zwrotną. Dlatego też istotnym z punktu widzenia modelu konwoju jest zarządzanie komunikacją w projekcie, która pełni rolę systemu wczesnego ostrzegania, a która występuję na każdym etapie projektu. Daje wtedy szansę identyfikacji problemów na wczesnym etapie i pozwala na uniknięcie podstawowych błędów prowadzących do mierzalnych strat finansowych. Są to przede wszystkim: zła dystrybucja informacji, odseparowanie określonych części zespołu, brak przejrzystości i otwartości, unikanie formułowania zasad komunikowania i raportowania. W tym momencie pojawia się potrzeba stworzenia właściwego systemów organizacyjnego i informatycznego, które zbudują formalną podstawę sprawnej komunikacji, co wynika z faktu, że zarządzanie ciągłymi zmianami w projekcie wymaga odpowiednich informacji.

Struktura klastra w modelu konwoju a teoriaPortera

W klastrze, bez względu na , mogą uczestniczyć wszystkie rodzaje podmiotów, które w szczególności: wykonują działalność gospodarczą, prowadzą działalność naukowo-badawczą i realizują prace badawczo-rozwojowe, działają na rzecz rozwoju innowacyjności, wspierają rozwój technologii i tworzenie innowacyjnych produktów, działają na rzecz rozwoju gospodarczego oraz szeroko rozumianego rozwoju regionalnego.

W praktyce oznacza to przede wszystkim powiązane firmy, jednostki badawczo-rozwojowe, w tym uniwersytety, parki, inkubatory, centra transferu technologii, instytucje finansowe i firmy doradcze oraz stowarzyszenia i izby branżowe. nie jest jednak prostą sumą poszczególnych podmiotów, ale powstałą w wyniku interakcji, przestrzenną formą organizacji produkcji zwiększającą jej konkurencyjność. Podstawą powstania klastra są kooperacyjne powiązania występujące pomiędzy podmiotami, aktywujące procesy powstawania specyficznej wiedzy oraz zwiększające zdolności adaptacyjne.

Różnica w modelach wiążą się zatem z kierunkiem zachodzenia interakcji między poszczególnymi podmiotami. W klasycznym modelu (Rysunek 1) wszystkie instytucje składowe, przynajmniej w teorii, powinny odgrywać  równorzędne role, co wynika z  współzależności strategicznej i relacji społecznej miedzy przedsiębiorstwami. W przypadku modelu konwoju (Rysunek 2) działalności klastra skupia się na potrzebach spółki lub projektu będącego lokomotywą i to właśnie ona jest w centrum uwagi. Wokół lokomotywy właśnie buduje się relacje z jednostkami wsparcia poprzez proces komunikacyjny (poza wymianą informacji), który ma na celu zbudowanie społecznej więzi z innymi w celu umożliwienia wymiany informacji.

Ekosystem innowacji jako tło dla modelu konwoju

Autorzy modelu konwoju w rozwoju klastra twierdzą, że wpisuje się on w koncepcję ekosystemu innowacji. Innowacyjność ma kluczowe znaczenie dla klastrów ponieważ determinuje ich międzynarodową konkurencyjność. Klastry innowacyjne mogą stać się motorami rozwoju gospodarki danego kraju.

Ekosystemy innowacji to formy współpracy, w ramach których firmy łączą swoje indywidualne oferty w spójne, gotowe do użytku przez konsumenta rozwiązania. Dobrze funkcjonujące ekosystemy pozwalają organizacjom wykreować wartość, której nie byłaby w stanie wygenerować działająca w pojedynkę. Ponadto, żaden system innowacyjny nie jest statyczny (tak jak z założenia statycznym ma nie być konwoju), ale podlega ciągłej ewolucji.

Dobrym przykładem ekosystemu innowacji jest opisana wcześniej Dolina Krzemowa, która łączy w sobie kreatywność z możliwościami działania, co skutkuje powstawaniem prawdziwie innowacyjnych rozwiązań. Wymaga to przede wszystkim podejścia systemowego, które na podstawie twardych danych, jak funkcjonują skuteczne ekosystemy innowacji, nakreśli warunki, które będą w tym konkretnym regionie sprzyjać kreatywności i stworzą środowisko dobre dla firm, które chcą być innowacyjne. Należy zatem stworzyć ekosystem różnych jednostek aktywnych na rynku innowacji: przede wszystkim firm, ale również instytucji naukowych, jednostek badawczo-rozwojowych, funduszy inwestycyjnych zainteresowanych lokowaniem pieniędzy w innowacje etc. Oznacza to, że innowacyjność przedsiębiorstw zależy od jakości powiązań z innymi podmiotami generującymi wiedzę i innowacje w gospodarce. Wynika to również z faktu, że sprawny system musi być w pełni rozwinięty tj. nie powinno w nim brakować żadnych potrzebnych elementów.

Jednak dla wielu firm próba wykorzystania modelu konwoju jako części ekosystemu innowacji może okazać się kosztowną porażką. Wynika to z ryzyka, jakie niesie ze sobą funkcjonowanie w sposób całościowy i systematyczny. Ponadto, kolejnym zagrożeniem może być schematyczne myślenie i dążenie firm do utrzymania dotychczasowych, dobrze znanych i bezpiecznych standardów. konwoju wymagać zatem będzie przedefiniowana pewnych wartości i poglądów osób zaangażowanych w tworzenie i funkcjonowanie klastra.

Fot. American Art Museum; obo-bobolina (flickr)

BIBLIOGRAFIA

  1. Bertolin J.: Convoy : The Dynamic Perspective of Porter’s ,
  2. Crowdsourcing,
  3. Czym są Living Labs,
  4. Dzierżanowski M (red).: Klastry – recepta na sukces Pomorza, s.8, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkowa,
  5. Góra J.: dynamiki klastra jako narzędzie badania możliwości adaptacyjno-rozwojowych klastra,
  6. Gurbała M.: Rola przemysłu zaawansowanej technologii w rozwoju regionalnym i lokalnym,
  7. Ketels Ch.: The Development of the concept – present experiences and further developments,
  8. Klastry przemysłowe a regionalne systemy  innowacyjne
  9. Maciaszek Z.: Rola klastrów przemysłowych w konkurencyjnej przewadze narodów,
  10. Przestrzeń innowacyjności: najlepszy ekosystem dla projektów high-tech,
  11. województwa śląskiego na lata 2003-2013,
  12. Regionalne strategie i systemy innowacji,
  13. Szulika S.: – czyli co?, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową,
  14. Wojnicka E.: Interakcje w procesie innowacyjnym jako czynnik konkurencyjności przedsiębiorstw,
  15. Zarządzanie projektem,
  16. Zarządzanie komunikacją w projektach
Autor:Justyna Kukian 


powrót | do góry | strona główna | kalendarium | regulamin serwisu | pliki cookies | kontakt
Portal jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

© 2005-2019 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości